1448 йил 07 Жумодус соний | 2026 йил 17 ноябрь, Сешанба.
ЎЗ UZ RU EN AR

Намоз вақти: Қарши

Fajr
06:04
Sunrise
07:21
Dhuhr
12:22
Asr
15:42
Maghrib
17:22
Isha
18:39


Намозни тўлиқ адо этинг. Албатта, намоз мўминларга вақтида фарз қилингандир (Нисо сураси 103-оят)

МУҚАДДАС ОИЛА (28-ҚИСМ) СЎЗЛАШИШ ОДОБИ (2-қисм)

17-06-2020, 09:40 478 Ўқиш режими + -

МУҚАДДАС ОИЛА (28-ҚИСМ)
 
СЎЗЛАШИШ ОДОБИ (2-қисм)

      Бошқаларнинг сифатини баён қилаёт­гани­да, жой­нинг ёки нарсанинг тавсифини келтираётганида маро­ми­дан ошириш ҳам суҳбатни асл мақсаддан узоқ­лаш­тириб, тилёғламаликка айлантириб юборади. Шу боис ушбу мазмундаги ҳадиси мубораклар ворид бўлган: Ибн Умар (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: “Аллоҳ тао­ло баъзи нотиқ кишиларга ғазаб қилади. Улар шундай нотиқларки, сўзларида қочирма гаплар билан тилини безаб гапиради, ҳудди сигир тили билан безанганидек”, дедилар (Абу Довуд ва Имом Термизий ривояти). Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: “Пай­ғам­бар (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) сўзла­са­лар, сўз­ла­ри­ни уч бора қайтарар эдилар, дарҳол тушу­нардик. Агар бир қавмга келсалар, салом берардилар ва дона-дона сўз­лар­ди­лар. Сўзлари узун ҳам, қисқа ҳам бўлмасди ва сўз­ла­шишдаги бемаъниликни ва тантанавор (такал­луфли) гапиришни ёмон кўрардилар” (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти). Инсонларнинг ақлига қараб сўзлаш Муомала одобларидан бири шуки, сўзловчи киши ҳар бир жой ва вазиятга муносиб баҳо бериб, ўша даврадаги одамлар табиати, савияси ва урф-одат­ла­ри­ни эътиборга олиб муносабатда бўлиши талаб этилади. Бу эса нотиқнинг ақл-фаросати, нозик диди, сўз ма­ҳо­ра­ти, кишилар руҳиятини англай олиши ва ақлу ид­ро­ки билан боғлиқ. Шу ҳақдаги ҳадислар билан танишиб чиқамиз. Ҳадисда: “Пайғамбарлар инсонларнинг ақлларига қа­раб гапиришга буюрилганлар”, деб марҳамат қилинган. Ҳазрат Али (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: “Инсонларнинг билимига қараб сўзланглар”, дедилар (Имом Бухорий ривояти). Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу): “Сен бир қавм­нинг ақлига сиғмайдиган гапни гапирувчи бўлсанг, уларнинг баъзилари учун фитна бўлади”, деди (Имом Муслим ривояти). Бу фикр қуйидаги ҳадисдан келиб чиққан. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: “Ум­матларим ақллари кўтаролмайдиган даражадаги баъзи ҳадисларимни айтиб берсалар, бу улар учун фитна бўлади” (Дайламий ривояти). Ҳадислар ичра шундайлари ҳам бор, уларни бево­сита тушуниш қийин, маъноси мураккабдир. Бун­дай ҳадислар маълум бир макондан, ҳолатдан келиб чиқ­қан бўлиб, айнан ўша вазиятга хос. “Жиҳод қи­лиш”, “ғазотда шаҳид бўлиш” ва “қул озод қилиш” ка­би мавзудаги ҳадислар бун­га мисол. Айни мавзу­лар­даги ҳа­дис­ларнинг асл ва соф маъноларини тушуниш учун муҳ­тарам уламолари­миз ва фақиҳларимиз кўмаги керак. Аммо ҳозирда ушбу ҳа­дисларни пеш қилиб, маз­мун-моҳиятини тушун­масдан, олимларимиз ўгит­ла­ри­ни назар-писанд қилмайдиган, динимиз амал­ла­рини фаҳмлай билмайдиган, кимларгадир кўр-кўрона эргашадиган бузғунчи тоифа ва оқимлар пайдо бўлди. Кенг маъноларни ўз ичига олган ҳадиси муборакда зикр этилган “жиҳод”, аввало, ҳар бир кишининг хавфли душмани бўлган “нафс”ига қарши кураш маъносини англатади. Ўз нафсига қул бўлган кимсалар ҳар қандай разилликдан, қабоҳатдан ва зулмдан қайтмаслигини, инсонийлик сифатларини ба­та­мом унутганларини ўша тоифалар ва оқимлар аъзолари мисолида кўрмоқдамиз. Улар бойлик ва мансаб йўлида не бир хунрезликларни амалга оширмаяптилар. Оламга жар солиб қилаётган даволари гўё “Исломни ўрнатиш ва халифалик қуриш”. Зеро, Сафийнадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинган ҳадисда Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Халифалик (мендан кейин) ўттиз йилдир, сўнгра мулк (яъни мулкчилик, подшоликлар) бўлади”, дея марҳамат қилганлар. Илмдан хабардор бўлган­лар ҳадисда баён этилган улуғ амални бундан ўн тўрт аср муқаддам забардаст чаҳорёр халифалар Абу Бакр, Умар, Усмон ва Али (розияллоҳу анҳум) амалга ошириб бўлганларини биладилар. Мазкур тоифа ва оқимлар ҳақиқатан дин жонкуярлари бўлганида эди, истиқлолимиз туфайли ҳукуматимиз то­монидан динимиз ва Ислом динига эътиқод қилув­чи барча фуқароларга яратиб берилган шароитлар­дан оқи­ло­на фойдаланардилар. Бундай нопок йўлни тан­ламасдилар. Улар бу мақсадларини шўролар даврида, ди­нимиз қад­риятлари таҳқирланиб, масжидлар омбор­хонага айлантирилганида, мусулмонлар беникоҳ турмуш қуришга маж­бур қилиниб, азада жаноза ўқишга ҳам рухсат берилмаган вақтларда нега амалга оширмадилар? Шундан ҳам мақсадлари ғаламислик ва барча ғоялари пучлиги аён бўлиб қолмоқда. Инъом этилган неъматлар ичра улуғи бўлган азиз нуридийдаларимизни шу каби иллатлардан огоҳ этиб, ёмонликлардан асрашимиз зарур­дан зарурдир. Малол ва халал бермайдиган сўзларни гапириш Сўзлаш ва муомала маданиятининг ўзига хос ,адо қи-линиши лозим бўлган ҳақлари бўлиб ,улардан бири гапни ўта қисқа баён қилмасликдир .Бундай сўзлангани-да эшитувчининг тушуниши қийинлашиб ,суҳбатдан қа-ноат ҳосил қилмайди .Ҳақлардан яна бири эса гапни жу-да узун қилиб ,эшитувчини малоллантириб қўй-масликдир .Гап меъёридан ортиқ узун бўлганида ҳам ,эшитувчи сиқилиб ,уни тинглашга рағбати кескин пасаяди .Бундай сифатларни ҳам жаноб Сарвари оламдан ўрганамиз. Имом Муслим Жобир ибн Сумратадан) розияллоҳу анҳу (ривоят қилади“ :Пайғамбар )соллаллоҳу алайҳи ва саллам (билан бирга намоз ўқир эдим .Ул зотнинг на-мозлари ва хутбалари ўртача бўларди”. Имом Аҳмад ва Абу Довуд Ҳаким ибн Ҳизомдан) рози-яллоҳу анҳу (ривоят қилади : “Расулуллоҳ) сол-лаллоҳу алайҳи ва саллам (билан бирга жума намозида бўлдим .Ул зот ҳассага ёки найзага суяниб ,Аллоҳга ҳамд ва са-но айтиб ,енгил ,ширин ва муборак сўзлар айт-дилар”. Имом Бухорий ва Имом Муслим“ Саҳиҳ ”китоб­ларида келтиришади. Ибн Масъуд ҳар пайшанба куни бизга сўзлаб берарди. Бир киши туриб: “Эй Абу Аб­дураҳмон, бизга ҳар куни сўзлашингизни хоҳлайман”, деди. Шунда Ибн Масъуд: “Сизларга малол келиб қо­лишини ёмон кўришим мени бундан қайтарди”, де­ди. Шу мавзуда ҳазрат Алининг (каррамаллоҳу важ­ҳаҳу) қуйидаги бир шеърини келтирамиз: Қалбу аъзолар малолланар албат, Қалб учун истанг илму маърифат. Сўзловчига эътиборли бўлиш Бу одобдан мақсад сўзловчи бутун вужуди билан тинг­ловчиларга юзланишидир. Чунки гапираётган ки­ши диққату эътиборини қаратгани­да, эшитув­чи­лар­га мақ­сад ва мазмун янада яхшироқ тушунарли бў­лади. Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: “Ра­сулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) қавмга юзланиб, қавмнинг хатоларини айтар эдилар. Қавм эса у кишига бу юзланишлари туфайли ошно бўларди” (Имом Табароний ривояти). “Сиз учун энг суюкли киши ким?” деб сўрадим. У зот “Ойша”, деб жавоб бердилар. “Йўқ, эркаклардан ким?” деб сўрадим яна. Унинг отаси. Кейин-чи? Умар. Ундан кейин-чи? Усмон. Сўнгра? Али. Мен тинмай сўрар, у зот тўхтамай жавоб берардилар. Мени айтавермаганларидан кейин охирги ўринга тушиб қолишдан қўрқиб, сўрашдан тийилдим. Эркин муомалада бўлиш Сўзлаш одобларидан бири сўзловчи гапираётган пайтда ва кейин ҳам тингловчи билан самимий муо­малада бўлишидир. Ўтирганлар зерикмасинлар ва сўзлаш асносида ўзларини асло ноқулай сезмасинлар. Симок ибн Ҳарб ривоят қилади. Жобир ибн Сам­ура­га (розияллоҳу анҳу): “Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) билан бирга ўтирганмисан?” дедим. Шунда Жобир (розияллоҳу анҳу): “Ҳа, кўп маротаба ўтир­ганман. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва сал­лам) бомдод номозини ўқиган жойларидан қуёш чиқ­қун­ча турмас эдилар. Қуёш чиқса, турардилар. Расу­луллоҳ (сол­лаллоҳу алайҳи ва саллам) ўтирганларида одамлар билан суҳбатлашарди­лар. Улар суҳбатларида жоҳи­лият давридаги ишларни айтиб кулишарди ва Пай­ғамбар (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) табассум қилиб қўярдилар” (Имом Муслим ривояти). Сарвари коинот кишилар билан суҳбатлашиш жараё­нида чеҳралари очилиб, хуш кайфият билан табассум қи­либ ўтирганлар. Бу ҳол даврага тароват бахш этиб, ўз ўрнида бошқалар ҳам ўзларини эмин-эркин ҳис этиш­ларини таъминлайди. Бу хислат бар­ча­миз­га сабоқ бўл­моғи керак ва муомала жараёнида ҳаё­тимизга татбиқ этиб, фарзандларимизни ҳам шундай одобга одатлан­тир­моғимиз олдимизда турган улкан вазифалардандир. Мулойимлик Қайси хонадонда таълим-тарбия юксак бўлса, шу жойда хотиржамлик бор. Ҳадиси шарифда бундай дейилган: “Аллоҳ ҳар бир ишда мулойимликни яхши кўради”. Қуръони каримнинг аввалидан охирига қадар инсонларга тарбия ва одоб ўргатилади. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) мулойимлик сифати билан саҳобалар­ни ўзларига жалб қилдилар. Демак, Расули акрамнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) мўмин-мусулмонларга мулойим бўлишлари ўзлари учун ҳам, умматлари учун ҳам Аллоҳнинг раҳмати экан. Мулойим, ширинсўз бўлиш катта бахт ҳисобланади. Ки­ши яхши сўз эшитган жойига, мулойим муомала кўр­ган шахсига меҳр қўяди. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) сифатлари бу жиҳатдан энг олий ма­қом эди. У зотнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) энг жозибадор кучлари ҳам шунда бўлган. Фарзанд мулойимлик фазилати билан ахлоқини бе­заб, ёмон ахлоқлардан йирок бўлсин. Одамлар орасида шу фазилати тўлин ойдек кўриниб турсин. Мулойимлик хулқий ва нафсий фазилатларнинг энг буюгидир. У инсонни баркамоллик чўққисига олиб чи­қади. Мулойимлик соҳиби билан суҳбатлашган ки­ши ун­га муҳаббатли бўлади. Биз учун намуна бўлган Ра­су­лул­лоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳам тар­бия­лаётган са­ҳобаи киромларни мулойимлик сифатлари билан жалб этдилар, муҳаббатли қилдилар. Табассум фазилати Юзлаб одамлар ўтиб-қайтаётган гавжум кўчадан бор­япсиз. Демак, манзилга етгунча танишу нотаниш чеҳра­ларга кўзингиз тушади. Ана шунда сиз уларга очиқ юз билан жилмайиб боқинг. Кўрасизки, шу беозор табассуми­нгиз туфайли юзлаб одамларнинг руҳияти кўтарилади. Кайфиятингиз чоғ, юзларингиз кулгудан чарақлаб турган кезларда уззукун омад сизга ёр бўлганини эсланг. Ахир ўша кунда ён-верингиздаги кишилар ҳам меҳр билан боқишгани рост-ку. Донишмандлардан бири: “Ҳаётимиз қандай бўли­ши сизу биз унга қандай маъно бахш этишимизга боғлиқ”, дейди. Ўйлаб қарасак, эндиликда бизнинг табассумларимиз нақадар қиммат туради! Аммо кўпинча уни ҳамма-ҳаммадан, ҳатто ўзимиздан-да қизғанамиз. Машҳур рассом шу каби ҳолатни бир неча расмларда усталик билан тасвирлайди: нимадандир ғазабланган бошлиқ ёрдамчисига заҳрини сочади. Шунда ёрдамчи ҳам хизматчилардан бирини қаттиқ койийди. Хизматчи ишлаб ўтирган матн терувчини уришиб беради, у эса эшикда ўтирган қо­ровулдан аламини олади. Бекордан-бекорга гап эшитган қоровул оёғи остида ётган кучукни тепиб юборади. Кучук ўз эгасини қопишга ботинолмай, хонасидан чиқиб кела­ётган бошлиқнинг оёғини тишлаб олади. Шундай қи­либ, бу ғавғонинг бош сабабчиси жазосиз қолмайди. Табассум бир лаҳзада пайдо бўлади. Инсон юзидаги илиқ табассум билан ҳар қандай давранинг азиз меҳ­монига айланади. Сиз қандай даврада бўлманг, ёнингиздагилардан табассумингизни дариғ тутманг. Уларга жилмайиб нигоҳ ташланг. Токи, табассумингиз чеҳраларда қот­ган музлар­ни эритиб юборсин. У меҳрдан тузилган гулшодалар янг­лиғ кўнгилларга сочилиб кетсин. 
 

\Ўзбекистон Мусулмонлари идораси раиси, муфтий

Шайх Усмонхон Алимов нинг
 “Оилада фарзанд тарбияси” китобидан