1441 йил 21 Зулқаъда | 2020 йил 11 июль, Шанба.
ЎЗ UZ RU EN AR

Намоз вақти: Қарши

Fajr
03:41
Sunrise
05:21
Dhuhr
12:42
Asr
17:50
Maghrib
20:03
Isha
21:43


Намозни тўлиқ адо этинг. Албатта, намоз мўминларга вақтида фарз қилингандир (Нисо сураси 103-оят)

ЖАНУБИЙ ОСИЁ МУСУЛМОН МАМЛАКАТЛАРИДА ИЛМ-ФАН ВА МАДАНИЯТНИНГ ТАРАҚҚИЙ ЭТИШИ ВА ИСТИҚБОЛЛАРИ (3-ҚИСМ)

26-06-2020, 09:47 22 Ўқиш режими + -


Жанубий Осиё мусулмон мамлакатларида илм-фан ва маданиятнинг тараққий этиши ва истиқболлари (3-қисм)


XX асрда давлат ва дин муносабатлари бир неча бор ўзгарди. Филиппин, Шарқий Малайзия, Жанубий Вьетнам, Сингапур ва Бирма қонунчилигида давлатнинг динга муносабати ўндан беш ҳолатда секуляристик (давлат ва динни ажратиш) табиатга эга бўлди. Бруней ва Ғарбий Малайзияда (хусусан, малай штатларида) ислом давлат дини эди. Камбоджа ва Тайландда давлат дини деб буддавийлик қабул қилинган, аммо биринчи ўринда виждон эркинлиги ҳақидаги қонун эълон қилиниб, ундан кейингина диний эътиқод билан келишувчилик тан олинган. Индонезиядаги вазият ўзининг герметиклиги (ўз шаклини осонгина ўзгартирувчанлиги) билан ажралиб туради. Натижада бу давлатни секуляристик деб ҳам, диний деб ҳам аташ мумкин.
Илмий марказларнинг давлат ижтимоий ҳаётидаги ўрни. Минтақадаги баъзи мамлакатларда мусулмон жамоаларига нисбатан уларнинг ўтмишдаги ва ҳозирдаги талабларига қараб муносабатда бўлинади.
Камбоджада бундай мусулмон жамоаларининг ишига ҳукумат аралашмайди. Улар кўпроқ буддавийликка эътиборни қаратадилар. Аммо маданият ишлари вазирлиги исломни ўз оталиғига олган.
Жанубий Вьетнамдаги тям мусулмонлари Сайгон тузуми остида узоқ вақт ҳақ-ҳуқуқлари чекланган ва камситилган ҳолда эдилар. Фақат мамлакатда вазият кескинлашган бир пайтдагина ҳукумат мусулмон раҳбарларига баъзи енгилликларни бердилар. 60-йилларнинг бошларида Вьетнам мусулмонлари ташкилоти тузилишига рухсат берилди. Шу билан бир вақтда бу ташкилот коммунизмга қарши курашиши ва Сайгон тузумига қарши тямларнинг курашидан тўсиб қўйиш учун барча чоралар кўрилди. Бундай режалар америкалик маслаҳатчилар ёрдамида ишлаб чиқилди. Бу ишларнинг барчасига 1975 йилдаги тузумнинг қулашидан кейингина барҳам топди.
Ҳиндихитой мамлакатларида мусулмонлар масаласи жуда кичик муаммолардан бўлган бўлса, Филиппин, Тайланд, Бирма ва Сингапурда бу масала давлат аҳамиятига эга бўлган муаммо даражасига чиқди.
Селангор, Паханга, Негри Сембилан, Малаккада ислом динига маҳаллий мажлиснинг буйруғи билан ўтилди. Селангорда фақат қозининг ёзма рухсатномаси билангина исломдан таълим бериш мумкин эди. Кедах, Перлис, Келантан, Паханга, Негри Сембилан, Пенангада ҳам ҳуқуқни мажлис белгиларди, аммо Тренгануда эса диний департамент белгиларди. Бу ерда масжидларда исломдан бошқа динга тарғибот ишларини олиб борганлар, Селангор, Келантан, Негри Сембилан, Кедах, Перлис, Пахангда ислом динини бузганлар ва саҳна асарларида Қуръондан иқтибос келтирганларга нисбатан жарима қамоқ жазоси белгиланди. Барча қонунбузарликлар махсус назоратчилар томонидан ҳисобга олиб бориларди. Улар полиция билан ҳамкорликда жиноятчиларни жазолар эдилар. Тренгану ва Келантанда 1915, Перлисда 1930, Жохорда 1934, Негри Сембиланда 1957, Саравакда 1967 йилдан бошлаб закот бермаганларни жазолай бошладилар. Бир қатор вилоятларда жума намозига келмаганларга ва рўза тутмаганлар жаримага тортилдилар.
Перакда ислом ишлари ва малайзия одатлари бўйича департамент «хаёлни бузадиган» кийим кийишни деярли тақиқлаб қўйганди; бундай кийимлар қаторига европача тикилган шим ва юбкалар кирарди.
XX асрнинг ўрталарида диний ҳолат Камбоджа ва Брунейда нисбатан барқарор эди. Биринчи ҳолатда мусулмонлар ҳукумат назаридан четда қолган бўлсалар, иккинчи ҳолатда эса, мусулмонлар анъанавий ислом қонунларини сақлаб қолиш учун диққат марказида бўлдилар. Жануби-Шарқий Осиёдаги қолган мамлакатларда маҳаллий мусулмон жамоалари муаммоларига ёндошувда доимий ўзгаришлар юз бериб турди. Бу ўзгаришларга – бир томондан диний, иккинчи томондан этник ва ижтимоий тараққиёт муаммоларини ҳал қилишдаги икки томонлама боғлиқлик сабаб эди. Давлатлардаги мусулмон жамоаларга муносабат уларнинг конфессионал кўпчиликни ёки озчиликни ташкил этишларига қараб ҳар хил бўлди.
Жануби-Шарқий Осиёдаги ҳар қандай давлатда ҳам мусулмон жамоаларининг мавқеини белгилашда ҳукуматнинг қилган ҳаракатлари қанчалик катта бўлмасин, ундаги жамоаларнинг бу ҳаракатларга билдирган муносабатлари янада каттароқ аҳамиятга эга эди. Бу эса уларнинг ижтимоий-иқтисодий тараққиётига, ички ўзаро муносабатларга, ижтимоий-диний бошқарувнинг табиатига ва бу жамоа ташқи дунё билан алоқаларни қай даражада яхшилашга эришганлигига боғлиқ бўлди.
Малайзия университетлари таълим сифати жиҳатидан ҳам, талабаларнинг салоҳияти жиҳатидан ҳам ислом оламидаги нуфузли университетлар ичида муносиб ўринга эга. Миллий университетлардан ташқари, Малайзиянинг университет тизими АҚШнинг ва Европанинг нуфузли муассасаларининг филиалларини ҳам ўз ичига олади[1]. Малайзия ҳукумати бугунги кунда ўзининг асосий эътиборини таълим тизимини ривожлантиришга, айниқса ислом илмлари билан боғлиқ олий ўқув юртларининг нуфузини оширмоқда. Қизиғи шундаки, мамлакатда чет эллик талабалар сони маҳаллий ўқувчилар сонидан кўпдир. Бу асосан Малайзия ва бошқа Осиё мамлакатлари ўртасида таълим харажатлари ва таълимнинг юқори даражаси билан катта фарқ билан боғлиқ. Шундай қилиб, Малайзияда ўқиш тажрибаси хорижий талабаларга нафақат ўзига хос Осиё мамлакатлари, балки халқаро тан олинган олий таълим методлари билан ҳам танишиш имконини беради.
Малайзияда чет эллик талабалар Буюк Британиянинг, Австралия ва Хитойнинг таниқли университетлари филиалларида ўқиш имкониятига эга[2]. Малайзиянинг хорижий университетлар филиаллари одатда асосий филиалга қараганда кўпроқ Аъзо ўтишлари мумкин. Шунга кўра, нуфузли университет дипломини осонгина олишни истаган абитуриентлар учун Малайзия - бу ажойиб имконият.
Хорижий ташкилотларни мамлакатга жалб этишга қаратилган ҳукумат сиёсати инглизлар кўплаб малайзия халқи учун иккинчи она тилига айланди. Яқинда Малайзиянинг фан ва математика мактаблари инглиз тилида ўқитилди. Бугунги кунда маҳаллий тилни мустаҳкамлашнинг миллий тенденциялари жамиятда кучли, шунинг учун аввалги тренд тобора пасаймоқда. Бироқ, Малайзия университетларида магистрлик ва докторлик дастурлари ҳали ҳам инглиз тилида ўқитилади. Чет эллик талабалар учун бу ўқиш барча мамлакатларда мумкин бўлмаган маҳаллий тилни ўрганишга мажбур бўлмайди деган маънони англатади.
Малайзияда хорижлик талабалар ўзларининг ҳаётини қулай ва хавфсиз ҳис қиладилар[3]. Барча хорижлик талабалар учун кенг имкониятлар яратилган. Улар турар жой ва керакли ўқув қуроллари билан таъминланади. 
Малайзия университетларида таҳсил олаётган барча талабалар учун замон талабларига мувофиқ кела оладиган ўқув машғулот хоналари, кенг ва шинам кутубхона ва тажрибали профессор ўқитувчилар етарли даражада. 
Малайзия университетларига дунёнинг барча минтақаларидан ёшлар келиб таҳсил оладилар. 
 

 НОРҚЎЧҚОРОВ РЕЖАБОЛИ,
ЎМИнинг Қашқадарё вилоятдаги вакили ўринбосари
 
 
 

[1] Al-Shajarah journal of Islamic thought and civilization of the International Islamic University Malaysia. International Islamic University Malaysia (IIUM). 2017.
[2] International journal of education and research. Centre for Islamic Development Management Studies. Universiti Sains Malaysia. 2013.
[3] Ahmad Fauzi Abdul Hamid. Islamic Education in Malaysia.Universiti Sains Malaysia. 2017.