1448 йил 07 Жумодус соний | 2026 йил 17 ноябрь, Сешанба.
ЎЗ UZ RU EN AR

Намоз вақти: Қарши

Fajr
06:04
Sunrise
07:21
Dhuhr
12:22
Asr
15:42
Maghrib
17:22
Isha
18:39


Намозни тўлиқ адо этинг. Албатта, намоз мўминларга вақтида фарз қилингандир (Нисо сураси 103-оят)

МУҚАДДАС ОИЛА (35-ҚИСМ) АҚЛИЙ ТАРБИЯ МАСЪУЛИЯТИ (3-ҚИСМ)

3-07-2020, 09:41 367 Ўқиш режими + -



МУҚАДДАС ОИЛА (35-ҚИСМ) 

АҚЛИЙ ТАРБИЯ МАСЪУЛИЯТИ (3-ҚИСМ)
 

 Абдуллоҳ эса жим турди. Умар (розияллоҳу анҳу) унинг олдига келгач: “Нима учун бола­лар билан қочиб кетмадинг?” дедилар. У ҳозир­жа­воб­лик билан: “Жиноят қи­либманми, сиздан қочсам. Шу­нингдек, йўл берай десам, йўл ҳам кенг-ку”, деб жавоб қайтарди. Умар ибн Абдулазиз (раҳматуллоҳи алайҳ) ҳайит куни ўғлининг устида эски, йиртиқ кийимни кўриб, кўзлари жиққа ёшга тўлди. Ўғли отасининг йиғ­лаёт­га­ни­ни кўриб: “Эй мўминлар амири, сизни нима йиғ­лат­ди?” деди. У зот: “Эй болагинам, болалар сени ушбу ки­йимда кўрганида қалбинг ўксимасмикан, деб қўр­қа­ман”, деди. Ўғил эса: “Эй мўминлар амири, Аллоҳ таоло ҳалок қилган ёки ота-онасига оқ бўлган ким­са­нинг қалбигина ўксийди, мен эса сизнинг розили­гингиз туфайли Аллоҳ таоло рози бўлишидан умид­вор­ман”, деди. Умар ибн Абдулазиз халифа бўлганларидан кейин олдиларига қутлаш учун элчилар кела бошлашди. Ҳижоз­лик элчилар орасидан ҳали ўн бир ёшга ҳам тўлмаган бир йигитча сўзга чиқди. Умар унга қараб: “Сен ортга қайтгин, сендан кўра каттароғи чиқсин”, деди. Йигит эса: “Аллоҳ таоло амирул мўмининни қўлласин, инсон икки кичик нарсаси – қалби ва тили билан инсондир. Агар Аллоҳ таоло бир инсонга сўзлагувчи тил, ёдлагувчи қалб бериб қўйган бўлса, гапиришга ҳақли бўлади. Эй амирул мўминин, агар иш ёшда бўлганида, уммат ичида ўтирган жойингизга сиздан кўра ҳақлироқ бошқа одам топилган бўлар эди”, деб жавоб берди. Умар унинг гапидан ҳайратланиб, қуйидаги мисраларни айтди: Билгин, инсон олим бўлиб туғилмас, Илмли эса жоҳил каби бўлмас. Қавмнинг илмсиз кексаси ёшдир, Гарчи ҳамма атрофида жам бўлса ҳам. Китобларда нақл қилинишича, халифа Маъмун­ни­нг олдида бир ёш бола чиройли гапириб, саволларига гўзал жавоб берди. Шунда Маъмун унга: “Сен кимнинг боласисан?” деди. Бола: “Одобнинг бола­симан, эй мўминлар амири”, деди. Маъмун унга қараб: “Қандай ҳам гўзал насаб”, деб қуйидаги мис­ра­ларни ўқиди: Кимнинг боласи бўлсанг ҳам ўргангин одобни, Одобнинг мақтови насабдан беҳожат қилади сени. Мана шу менман, деган йигит ҳақиқий йигитдир, Отам фалончи бўлган, деган йигит йигит эмасдир. Бир куни Маъмун девонхонага кириб, қулоғига қалам қистириб олган ёш болакайни кўрди ва ундан “Сен кимсан?” деб сўради. У “Мен сизнинг дав­ла­тин­гизда ўсган боламан, қилган меҳрибонлик­ла­рин­гиздан фойдаланган­ман, сизга хизмат қилишдан умидворман, Ҳасан ибн Ра­жоман”, деди. Бундай гўзал жавобдан ҳайратланган Маъмун “Ақллар оддий нарсаларга синч­ковлиги билан бир-биридан фарқланади, оддийгина сўз бу болани мартабаларга кўтарибди”, деган маънодаги мисрани ўқийди. Ҳишом ибн Абдулмалик даврларида саҳроларга қаҳат­чилик етди. Барча араблар унинг олдига йиғилиб келишди. Бироқ ҳеч ким у билан гаплашишга журъат қилолмас эди. Уларнинг орасида ўн олти ёшли Дарвос ибн Ҳубайб исмли ёш йигит бор эди. Ҳишомнинг кўзи унга тушиб қолди. Шунинг учун дарвозабонига: “Ме­нинг олдимга ким киришни истаса, кирсин, ҳатто ёш болалар ҳам кираверсин”, деди. Бола унинг олдига кириб: “Эй мўминлар амири, бизнинг бошимизга уч йил мусибат келди. Биринчи йил ёғларни эритди, иккинчи йил гўштларни еди, учинчи йил иликларни қуритди. Сизларнинг қўлингиз­да ортиқча моллар бор. Агар у моллар Аллоҳ таолоники бўлса, бандаларига тарқатиб беринг, агар моллар банда­ларники бўлса, йигитча ҳам бандаларнинг бири. Агар моллар сизлар­ники бўлса, Аллоҳ таолонинг бандаларига садақа қи­либ юбо­ринг. Чунки Аллоҳ таоло садақа қилув­чи­лар­ни мукофотлайди ва эҳсонли кимса­лар­нинг ажр­ларини зое қилмайди”, деди. Шунда Ҳишом: “Бу бола учта ҳақ борасида бизга бирор нарса қолдирмади”, деди ва саҳройиларга юз минг дирҳам тарқатишни буюрди. Унинг бор-йўқ мол-давлати ҳам мана шу эди. Бола: “Буни арабларнинг улушига қа­раб тарқатинг, уларнинг эҳтиёжларини қон­диролмай қо­ласизми деб қўрқаман”, деди. Ҳишом эса: “Эй болакай, сенинг ҳам ҳожатинг борми?” деб сў­ради. Йигит: “Мусулмонлар оммасидан ортиқча ҳо­жа­­тим йўқ”, деди ва қавмнинг мўътабари, ҳурматлиси бў­либ чиқиб кетди. Юқоридагилардан кўринади – солиҳ салафлар­ни­нг фар­зандлари ноўрин уялиш, тортиниш ва хижолат­паз­лик иллатидан ҳоли тарбия топишган. Бунинг сабаби салафларнинг журъатли бўлганлари, болалари ҳам ота­лари билан умумий мажлисларга, дўсту биро­дар­лари­нинг, улуғларнинг зиёратларига борганла­рида­дир. Бу каби ишлар фарзандларда журъат ва фасоҳатни уйғотади, онг ва тафаккурни ўстиради, камолот дара­жа­ларига кўтаради, фикрий етукликка эриштиради. Де­мак, ҳозир мураббийлар, айниқса, ота-оналар тар­бия­нинг уш­бу мезонларини ҳам қатъий, мустаҳкам ту­тишлари, унга доимо амал қилишлари, фарзандларини ҳеч қачон эъти­борсиз қолдирмасликлари лозим. Шун­да­гина ёшлар руҳида эркинлик, журъат, қатъият ва адолатпарварлик туйғулари улғаяди. Акс ҳолда, бо­ла­нинг журъатсизлиги одоб­сизликка, тортинчоқлиги эса азиятга айланиб кетиши мумкин. Бунинг учун, аввало, ҳаё билан ҳижолатчиликни бир-биридан аниқ ажратиб олишимиз керак. Чунки булар бир-биридан айри тушунчалардир. Ҳижолат бўлиш, юқорида айтилганидек, боланинг тор­тинчоқлиги, ўз фикрлари билан ўралашиб, уни би­ров­ларга айтишга журъатсизлиги, ўзига ишонч­сиз­ли­гидир. Бу сифат одатда болани ҳақ гапни ўрнида айтишдан тўсади. Ҳаё эса исломий фазилат ва одоблардан бўлиб, ҳаёли бола доим ўз ўрнини билади, катталарни ҳурмат қила­ди. Қўрқув Бу каттаю кичик, эркагу аёлда мавжуд бўлган ру­ҳий ҳолатдир. Агар у болаларда меъёрида бўлса, ижо­бий ба­ҳоланади, чунки болани ҳар хил фалокатлардан ўзини эҳтиёт қилишга ва хавф-хатардан омонда бў­лишига ундайди. Ўзини сабабсиз айбдор ҳис қилиш. Болаларда уч­райдиган руҳий ҳолат бўлиб, у туғма ҳамда касал­лик, нотўғри тарбия ёки оиладаги баъзи муаммолар оқи­бати бўлиши мумкин. Бундай ҳолат боланинг жа­миятдан ажраб, боши берк кўчаларга кириб қолишига сабаб бўлади. Агар биз болада учрайдиган барча салбий ҳолат­лар­нинг сабаблари ва исломий ечимларини ўрга­на­диган бўл­сак, ушбу руҳий муаммони алоҳида таф­си­ло­ти билан кўриб чиқишимиз керак бўлади. Бола ўзини айбли ҳис қилишига олиб келадиган омиллар асосан қуйи­даги­лардир: Таҳқирлаш. Ортиқча эркалаш. Болаларнинг биридан иккинчисини устун қўйиш. Тана аъзоларидаги нуқсонлар. Етимлик. Камбағаллик. Ҳақорат қилиш, таҳқирлаш болани руҳий хаста­ликка олиб келадиган, ўзига ишончини йўқотадиган сабаблардандир. Кўпинча болалар бирон ножўя иш қилиб қўйсалар, ота-оналари уларни қаттиқ койиша­ди­. Албатта, бола ўша ишни атайлаб эмас, билмасдан, ҳаётий тажрибанинг йўқлигидан қилиб қўяди. Баъзан мажбур бўлади ҳам. Ота-онасидан қўрққанидан, тан­беҳ эшитмаслик учун ёлғон ҳам гапириб юборади. Шунда ота-она: “Сен ёлғончисан, икки дунёда ҳам одам бўлмайсан”, деб яна уришади. Аслида, боланинг ёлғон гапиришига, айбини бўйнига олмаслигига катталар­нинг ўзи сабабчи бўляпти. Халқимизда “сен” ҳам, “сиз” ҳам бир оғиздан чиқади, деган нақл бор. Бо­ла ҳадеб “сен”ланаверса, силтанаверса, қўрс, “ичимда­ги­ни топ” бўлиб қолади. Болаларни, айниқса, ака-укалари, тенгдошлари, таниш-билишлар, қариндошлари олдида уялтирмас­лик, ко­йимаслик керак. Бу ҳол болани ўзига паст назар билан, бошқаларга эса адоват ва ҳасад билан қарай­диган қилиб қўя­­­­­ди. Ҳазрат Умар (розияллоҳу анҳу) даврида бундай воқеа бўлади: Ҳазрат Умар (розияллоҳу анҳу) олдиларига бир ота ўғлининг тарбиясидан шикоят қилиб келди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) ўғилни чақиртириб, отасининг ҳақини поймол қилаётгани ва унга итоатсизлиги учун койиди. Шунда бола: – Эй мўминлар амири, отанинг зиммасида боланинг ҳақлари ҳам борми? – деб сўради. Умар (розияллоҳу анҳу): – Ҳа, бор, – деди. – Улар нималар, эй мўминлар амири? – деб сўради йигит. – Болага яхши она танлаш, унга чиройли исм қўйиш ва Қуръондан таълим бериш. Буни эшитиб, йигит ҳазрат Умарга (розияллоҳу анҳу) деди: – Эй мўминлар амири, отам буларнинг бирорта­сини ҳам қилмаган. Онам бир мажусийнинг қора танли чўриси бўлган, менга Жуъал (яъни, гўнг ейдиган қўнғиз) деб исм қўйган, Қуръондан бирор ҳарф ўр­гатмаган. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) отага қараб: “Сен бо­ланг­нинг сенга оқ бўлаётганидан шикоят қилиб келиб­сан-у, лекин у сенга оқ бўлишидан олдин сен унга оқ бўл­ган экансан, у сенга ёмонлик қилишидан илгари сен унга ёмонлик қилган экансан”, деди. Бу қанчалик ибратли ҳикоят! 

Ўзбекистон Мусулмонлари идораси раиси, муфтий

Шайх Усмонхон Алимов нинг
 “Оилада фарзанд тарбияси” китобидан