“Тасаввуфнима?”деган саволга кўпчилик уламолар хилмахил жавобларни берганлар. Бужавобларнинг юздан ортиғини Шайх Иброҳим Муваллид Роқий раҳматуллоҳи алайҳ китобида баён қилган. Ҳозир ана шужавобларнинг айримларини қисқача тарзда келтириб ўтамиз:
Шайх Жунайд Бағдодий раҳматуллоҳи алайҳнинг устозларидан бўлган Шайх Муҳаммад ибн Али Қассоб раҳматуллоҳи алайҳдан тасаввуф нима деб сўрашганида қуйидагича жавоб берган: “Тасаввуф улуғвор замонда улуғвор қавмлар билан бирга улуғвор кишидан намоён бўлган улуғвор хулқлардир”.
Шайх Жунайд Бағдодий раҳматуллоҳи алайҳ тасаввуфни бундай таърифлаган: “Тасаввуф, халойиқдан узилиб Аллоҳга боғланишингдир”.
Шайх Рувайм раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф киши нафсини Аллоҳ хоҳлаган нарсага боғлашидир”.
Шайх Самнун раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Ўзингни дунёдаги бирор нарсага эга деб билмаслигинг ва дунёдаги бирор нарсани ҳам ўзингга эга қилмаслигингдир”.
Шайх Абу Муҳаммад Жаририй раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган:“Тасаввуф барча улуғвор хулқларга кириш ва барча разил хулқлардан чиқишдан иборатдир”.
Шайх Амр ибн Усмон Маккий раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф банда барча вақтда ўша вақтдаги энг афзал иш билан машғул бўлиб туришидир”.
Шайх Муҳаммад ибн АлиҲусайн ибнАли ибн Аби Толиб раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф улуғвор хулқлар билан синоним исмдир. Кимки сиздан хулқи яхшироқ бўлса, ўша киши сиздан тасаввуф жиҳатидан ҳам яхшироқ бўлади”.
ШайхМуртаишраҳматуллоҳиалайҳбундайтаърифлаган: “Тасаввуфулуғворхулқлармажмуасидир”.
Шайх АбуАли Қазвиний раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло рози бўладиган хулқларга нисбатан ишлатилади”.
Шайх Абул Ҳасан Нурий раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф бирор илм ёки бирор фандан иборат эмас, балки у гўзал хулқлар мажмуасидан иборатдир”.
Шайх Аҳмад Хазровайҳ раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф қалбни ифлослик ва кирликлардан поклашдан иборатдир”.
Шайх Муҳаммад ибн Аҳмад Бакрий раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуфнафс ҳолатларини ростлик узра тутиб туришнинг исмидир”.
Шайх Абу Ҳафс Найсабурий раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуфнинг барчаси одобдир, ҳар бирвақтнинг одобидир, ҳар бир ҳолатнинг одобидир, ҳар бир мақомнинг одобидир”.
Маъруф Кархий раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф ҳақиқатларни қабул қилиш ва халойиқ қўлларидаги нарсаларга кўз тикмасликдир”.
ШайхАбул Ҳасан Шанжа раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф бир замонлар исми йўқ эди-ю аммо ўзи воқеликда бор эди. Бугунги кунда эса воқеликда ўзи йўқ бўлса ҳам фақат исмга айланиб қолди”.
Шайх Абу Ҳамза Бағдодий раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф афв қилишни маҳкам тутиш, яхши ишларга буюриш ва жоҳиллардан юз ўгиришдир”.
Шайх Баҳоуддин Нақшбандий Бухорий раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф умумий ишларнинг батафсил бўлиши ва далил излаб билинадиган нарсаларнинг кашф билан билинишидир”.
Икки минг инчи йилликнинг мужаддиди Имом Раббоний раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф шариатга ихлос билан амал қилишдан иборатдир”.
Шайх ҳазрат Муҳаммад Ашраф Али Таҳонавий раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуф нафсни ўчиришнинг исмидир”. Шайхул-ҳадис ҳазрат Муҳаммад Закариё раҳматуллоҳи алайҳ бундай таърифлаган: “Тасаввуфнинг бошланиши “Иннамал-аъмалу бин-нияти” (Албатта, амаллар ниятларга кўрадир) чўққиси эса “антаъ-будаллоҳакаан-накатароҳу” (Аллоҳ таолога Уни кўриб тургандек ибодат қилишинг)дир”.
ШайхАҳмадАлиЛоҳурийраҳматуллоҳиалайҳбундайтаърифлаган: “ТасаввуфАллоҳтаолониибодат билан, Расулинитоатбилан халойиқиниэсахизматбиланрозиқилишларингдир”.
Ушбугапларнингхулосаси: ҲаётбуАллоҳтаолотомониданинсониятгаберилганбебаҳожавҳардир. ОламларРоббисиинсониятгабирўриндабундайхитобқилган:
“Менерюзидахалифақилмоқчиман”(Бақарасураси, 30- оят).Бошқабирўриндаэсаинсониятгаманабундайлутфкўрсатган:
“Дарҳақиқат, Бизазизумукаррамқилдик”(Исросураси, 70-оят).Бошқабирўриндаэсаунинг (инсониятнинг) бўйнигаманабушоданитақибуниазизқилган:
“Мутлақоафзалқилибқўйдик”(Исросураси, 70-оят).
Демакинсонлар (Аллоҳтаолотайинлаган) манабуйўлданюришларилозимбўлади:
“Унингибодатигабутунлайажралибчиқ”(Муззаммилсураси, 8-оят).
Ушбуйўлданюришдаманабуаҳднидоимокўзўнгидатутсин:
“Роббингизэмасманми?”(Аърофсураси, 172-оят).
Томанабуманзилгаетгуничаистироҳатникўзламасин:
“УнингинтиҳосиРоббингахосдир”(Нозиотсураси, 44- оят).
Сўнграбилингки, ҳаракатланибкетаётганҳарбирмашинаманзилигаетишиучунунгаалбаттаиккитанарсабўлишилозим:
1. Йўляроқлибўлиши;
2. Машинадабензинбўлиши. Агарйўляроқлибўлмаса, у йўлдамашинаюраолмайди, бензинбўлмасаҳаммашинақўзғалаолмайди. Демакмашинаманзилгаборишиучунҳариккаласиҳамбўлишикеракэкан. Шумаънодаинсонхуддимашинасингаридир. Шариатбумашинагахуддийўлкабибўлса, тариқатунгабензин (ёқилғиси) кабидир. АгаринсонАллоҳтаолонингрозилигигаетмоқчибўлса, у албатташариатйўлиданюришгаватариқатёқилғисиданфойдаланишгамажбурбўлади. Шунингучунҳамэътиборбериладиганбўлса, шариатданёкитариқатданбирорнарсаниинкорқилувчилархуддийўлдаюраолмайтўхтабқолганмашинагаўхшайдилар.
БахтлиҳаётАллоҳтаолонингманабучақириғигалаббайдебжавобберибяшашбиланбўлади:
“(ЭйМуҳаммад, уларгаайтинг:) “Аллоҳгақочинглар”(Зориётсураси, 50-оят).
БахтлиҳаётРасулуллоҳсоллаллоҳуалайҳивасалламнинг: “Аллоҳнингхулқларибиланхулқланинглар”деганкўрсатмаларигабўйсуниб, Муҳаммадийсифатларбилансифатланибяшашдабўлади. Анашундайсифатларбилансифатланганинсонга:
“Уларгахушхабарбор”(Юнуссураси, 64-оят).
Ана шундай хушхабарлар бўлади, ҳамда:
“Аллоҳдан бўладиган розилик эса энг улуғидир”(Тавбасураси, 72-оят).
Мана шундай мартабалар ато этилади. Бундай мартабага эса мана бу ҳолатга етган дан кейингина эришади:
“Аллоҳга қайтганларга”(Зумарсураси, 17-оят).
Мана шулар тасаввуфдир.
Juraqulov Abdulhay
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti 4-bosqich talabasi