“ИРОДА” СИФАТИ ҲАҚИДАГИ САВОЛ ЖАВОБЛАР (3-ҚИСМ)
Савол: “Нима учун куфр ва маъсият сингари Аллоҳ таоло рози бўлмайдиган нарсалар ҳам Аллоҳ таолонинг иродаси билан вужудга келган дейилади?”.
Жавоб: “Чунки “ирода” сифати рози бўлинган нарсани ҳам, рози бўлинмаган нарсани ҳам ўз ичига олади. Сўфи Оллоҳёр бобомиз мазкур маънони қўйидагича тушунтирган:
Худо рози эмас исёнимға,
Ризосидир анинг эҳсонимизға.
Яъни исён қилишимиз ҳам, сидқи дилдан итоат этишимиз ҳам Аллоҳ таолонинг иродаси билан вужудга келади. Аммо У зот исён қилишимизга рози бўлмайди. Ўзи рози бўлмайдиган нарсаларни ҳам ирода қилиши ҳақида қуйидагича эътиқод қилинади: Бутун борлиқ Аллоҳ таолонинг мулки, мулкида фақат У зот хоҳлаган нарсаларгина вужудга келади. Шунинг учун яхшими, ёмонми бирор нарса У зотнинг иродасисиз вужудга келмайди”.
Бу масаланинг хулосаси мўътазилий фирқаси етакчиси ва Аҳли сунна вал-жамоа имоми орасида бўлиб ўтган баҳсда яққол намоён бўлган: Мўътазилийларнинг етакчиларидан бири бўлмиш қози Абдулжаббор Ҳамадоний вазир Соҳиб ибн Ибоднинг ҳузурига кирибди. Унинг ҳузурида Ахли сунна вал-жамоа имомларидан бири бўлган устоз Абу Исҳоқ Исфароиний ўтирган экан.
У устозни кўриши билан: “Ўзи рози бўлмайдиган ишлардан пок бўлган зотга тасбеҳ айтаман”, - деди.
Устоз буни эшитибоқ орқасидан: “Ўзининг мулкида фақат Ўзи хоҳлаган нарсагина амалга ошадиган зотга тасбиҳ айтаман”, деб жавоб берди.
Мўътазилий етакчиси: “Нима Роббимиз Ўзига исён қилинишини хоҳлайдими, - деди.
Ахли сунна вал-жамоа имоми: “Бўлмаса Роббимизга мажбурлаб исён қилинадими?”, - деди.
Мўътазилий етакчиси: “Нима деб ҳисоблайсиз, Роббимиз мени ҳидоятдан тўсса ва мени халокатга ҳукм қилса, менга яхшилик қилган бўладими ё ёмонлик қилган бўладими”, - деди.
Аҳли сунна вал-жамоа имоми: “Агар сизни ўз-ўзингизники бўлган нарсадан тўсган бўлса, ҳақиқатдан сизга ёмонлик қилибди, аммо Ўзизники бўлган нарсадан сизни тўсган, Ўзининг нарсасини кимни хоҳласа, ўшанга беради-да”, - деди.
Мўътазилий етакчиси каловланиб қолди. Чунки бу хеч қандай эътирозга ўрин қолдирмайдиган даражада нишонга аниқ урилган гап эди.
Абулқодир Абдур Раҳим
Эътиқод дурдоналари
"Бадъул амолий" шарҳи