Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари.
243
7-01-2020, 11:49
36 869
Ўқиш режими
+
-
Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари.
Ҳорун Яҳё АЛЛОҲНИНГ ҚУРЪОНДАГИ МЎЪЖИЗАЛАРИ
Инглизчадан Лутфулло Жўраев таржимаси Масъул муҳаррирлар: Шайх Абдулазиз Мансур - Тошкент Ислом университети проректори, М. Махмудов - Халқаро Аҳмад Яссавий мукофоти совриндори, фалсафа фанлари номзоди, М. Улуғбек номидаги ЎзМУ фалсафа факультети доценти, А. Ҳамраев - Тиббиёт фанлари доктори, профессор. «Ўқитувчи» нашриёт-матбаа ижодий уйи Тошкент — 2006 Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 2
Бисмиллаҳир роҳманир роҳим
Албатта бу (Қуръон) оламлар Парвардигорининг нозил қилган (китоб)идир. («Шуаро» сураси, 192-оят) НАШРИЁТДАН «Аллоҳнинг Қуръондаги мўъжизалари» деб номланган ушбу китоб 14 аср муқаддам нозил бўлган оятларда зикр қилинган ноёб илмий далиллар, бир қатор тарихий ҳодисалар ҳақидаги маълумотларнинг фақат бугунга келибгина фан-техника тараққиёти туфайли кашф қилиниб, ўрганиб чиқилаётганлиги ҳақида ҳикоя қилади. Ношир сифатида халқимизга илм, зиё, маърифат улашишдек хайрли ишга қўл урар эканмиз, биз ушбу китобни ўқувчиларимизга етказишни ва уларни Қуръон ҳикматларидан оз бўлса-да баҳраманд қилишни лозим деб билдик. Инглизчадан қилинган мазкур таржимада имкони борича муаллифнинг матнини сўзма-сўз ёритишга ҳаракат қилинди. Албатта, ушбу таржима айрим камчиликлардан холи бўлмаслиги табиий. Таржима ҳақида билдирилган фикрмулоҳазаларни мамнуният билан қабул қиламиз. Таржима жараёнида Қуръони Каримга оид бўлган оятлар қуйидаги манбалардан олинди: 1) Қуръони Карим: маъноларининг таржима ва тафсири, Абдулазиз Мансур. «Тошкент ислом университети» нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2004 й. 2) Қуръони Карим: ўзбекча изоҳли таржима, Алоуддин Мансур. «Чўлпон» нашриёти, 1992 йил. 3) Коран: перевод смислов и комментарии, Валерия Порохова. Ал Фурқон маърифат маркази, Дамашқ - Москва, 1995 й. 4) The Nobel Qur’an: a New Rendering of its Meaning in English, Hajj Abdalhaqq an Aisha Bewley. Bookwork нашриёти, Нориж, Буюк Британия. 1420 СЕ/ 1999 АН. Қўлланилган қисқартмалар: (с.а.в. - соллаллоҳу алайҳи ва саллам): Унга Аллоҳнинг салоти ва саломи бўлсин (Муҳаммад Пайғамбарнинг исмидан кейин қўлланилади) (а.с. - алайҳиссалом): Унга Аллоҳнинг саломи бўлсин (барча пайғамбарларнинг исмларидан кейин қўлланилади) © Ҳорун Яҳё, 2006 © «Ўқитувчи» НМИУ, 2006 Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 3 МУҲТАРАМ ЎҚУВЧИГА Мазкур китобнинг махсус бир боби эволюция назариясининг барбод бўлишига бағишланган, чунки бу назария барча динларга қарши даҳрий фалсафалар асосида тузилган. Дарвинизм оламнинг яратилганлигини, шу жумладан, Аллоҳнинг мавжудлигини инкор қилиши боис, у кейинги 140 йил мобайнида кўплаб инсонларнинг ўз динидан воз кечишига ёки шубҳа остида қолишига сабаб бўлди. Шунинг учун бу назариянинг ёлғон эканлигини исботлаш қатъий хизмат ҳамда жуда муҳим бурчдир. Биз китобнинг битта бобида бу мавзуни қисқача ёритишни мақсадга мувофиқ деб биламиз. Муаллифнинг барча китоблари Қуръон оятлари асосида диний масалаларни тушунтиради ва ўқувчиларни Аллоҳнинг каломини ўрганиш ҳамда унга таяниб яшашга ундайди. Китобларда Аллоҳнинг оятларига тааллуқли барча мавзулар шундай тушунтирилганки, ўқувчиларнинг онгида гумон ёки саволларга ўрин қолдирмайди. Улар самимий, содда ва равон услубда ёритилган бўлиб, ҳар қандай ёш ёки ҳар қандай ижтимоий гуруҳдаги инсонлар томонидан осонлик билан идрок этилади. Шунинг учун уларни бир ўтиришда ўқиб қўйиш эҳтимолдан холи эмас. Ҳатто динни писанд қилмай уни рад этувчилар ҳам бу китоблардаги ҳужжатларда ифодаланган далиллардан таъсирланадилар ва уларнинг мазмунида ётган ҳақиқатни инкор эта олмайдилар. Муаллифнинг бу ва барча бошқа китоблари якка ўқилиши ёки давраларда муҳокама қилиниши мумкин. Бу китоблардан озиқ олишга интилувчи ўқувчилар учун муҳокамалар жуда фойдали, чунки бу муҳокамаларда улар ўз таассуротлари ва тажрибаларини бошқалар билан ўртоқлашиш имконига эга бўладилар. Жумладан, ёлғиз Аллоҳ йўлида ёзилган бу китобларни нашр қилиш ва уларнинг ўқилишига ҳисса қўшиш Ислом дини учун кўрсатилган буюк хизматдир. Муаллифнинг барча китоблари ўта ишончли. Шу боис, бошқаларга ҳақиқий дин ҳақида тушунча беришда энг самарали услублардан бири бу китобларни ўқишга уларни руҳлантиришдир. Бошқа китобларга нисбатан бу китобларда Сиз муаллифнинг шахсий қарашларига, ишончсиз манбаларга асосланган тушунтиришларга, илоҳий мавзуларни ҳурматлаш ва улуғлаш мақсадида кузатишларсиз қўлланган услубларга, шу билан бирга, киши онгида ва қалбида шубҳа уйғотадиган фойдасиз ёки тушкунликка солиб қўювчи далилларга дуч келишдан йироқсиз. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 4 МУАЛЛИФ ҲАҚИДА Ҳорун Яҳё тахаллуси остида ижод қилувчи муаллиф 1956 йилда Анқарада таваллуд топди. Анқарада бошланғич ва умумтаълим мактабларини битиргач, у Истанбул Меъмор Синон университетида нафис санъат ва Истанбул университетида фалсафа йўналишида таҳсил олди. 1980 йилдан буён у кўплаб сиёсий, илмий ва диний нашрларни чоп этган. Ҳорун Яҳё эволюционерларнинг сохталигини, уларнинг беҳуда даъволарини, дарвинизм ва фашизм ҳамда коммунизм деб аталмиш иллатли ғоялар ўртасидаги машъум ришталарни фош қилувчи муҳим асарлар муаллифи сифатида маълум ва машҳурдир. Муаллифнинг тахаллуси ўз қавмининг динсизлигига қарши курашган икки азиз Пайғамбар - Ҳорун ва Яҳё исмларидан тузилган бўлиб, унинг китоблари муқовасидаги Муҳаммад Пайғамбар (с.а.в.)нинг муҳри рамзийдир ва у китобларнинг мазмунига боғлангандир. Бу муҳр охирги Муқаддас Китоб бўлган Қуръон ва Пайғамбарларнинг энг охиргиси Муҳаммад (с.а.в.) деган маънони англатади. Муаллиф Қуръоннинг йўриқлари ва суннат амаллари (Пайғамбар (с.а.в.) нинг ҳадислари) остида Аллоҳни инкор этувчи ғоявий ақидаларнинг ҳар бири асоссиз эканлигини тубдан исботлаш ва энг сўнгги янгиликлар билан хулосалаш, шунингдек, динга қарши кўтарилган эътирозларга батамом барҳам беришни ўз олдига мақсад қилиб қўйган. У юксак донолик ва маънавий баркамолликка эришган охирги Пайғамбар (с.а.в.) нинг муҳридан энг сўнгги янгиликларни эътиборга ҳавола этиш мақсадида, ўз кўнглига тугиб қўйган ниятининг рамзи сифатида фойдаланади. Бутун дунёда жуда қадрланиб келинаётган бу китоблар кўплаб инсонларни Аллоҳга имон келтиришга ва яна кўпларга эса ўз динларига чуқурроқ, қалбан назар ташлапгларига ёрдам берувчи манба вазифасини ўтаб келмокда. Унинг китобларидаги донолик ва самимият ҳамда тушунишга осон ва аниқ услуб ҳар қандай кишига бевосита таъсир қилади. Бу китоблар устида жиддийроқ мулоҳаза юритган шахс даҳрийлик ёки бошқа бир нотўғри гоя, ёки материалистик фалсафани ортиқча олға сура олмайди, чунки бу китоблар ўзининг тез таъсирчанлиги, аниқ натижалари ва инкор қилиб бўлмайдиган далиллари билан характерлидир. Ҳатто шунда ҳам бу шахс ўз тутган йўлида давом этса, бу бор-йўғи унинг ўз қарашларини ўжарлик билан ўзгартирмаслигидан далолатдир, чунки бу китоблар сохта гояларни бутунлай рад этади. Динни инкор этувчи барча замонавий ҳаракатлар ҳозирги кунда Ҳорун Яҳё томонидан ёзилган Ҳорун Яҳёнинг барча асарлари битта эзгу мақсад сари, яъни Қуръоннинг хабарларини етказиш, Аллоҳнинг мавжудлиги, унинг ягоналиги ва ўлимдан кейинги ҳаёт каби асосий диний масалаларни мулоҳаза қилишга ўқувчиларни руҳлантириш ва Худосиз тузумларнинг заиф асослари ҳамда нотўғри ғояларини фош қилишга қаратилган. Ҳорун Яҳё Ҳиндистондан тортиб Америкагача, Англиядан тортиб Индонезиягача, Польшадан тортиб Бос ниягача ва Испаниядан тортиб Бразилиягача кенг китобхонлар оммасига эга. Унинг баъзи китоблари инглиз, француз, немис, испан, итальян, португал, урду, араб, албан, рус, серб, поляк, малайи, уйғур ва индонез тилларига таржима қилинган. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 5 китоблар шарафи билан гоявий жиҳатдан бартараф этилди. Бу, шубҳасиз, Қуръондаги донолик ва зукколик натижасидандир. Муаллифнинг камтарона нияти Аллоҳнинг ҳақ йўлида инсониятнинг изланиш воситаси сифатида хизмат қилишдир. Бу китобларни нашр қилишдан у бирор моддий манфаат кўзлагани йўқ. Шу аснода, инсонлар онгида чалкашликларни юзага келтирадиган, уларни гоявий тартибсизликларга бошлайдиган, шу билан бирга, одамлар қалбидаги шубҳа-гумонларга барҳам беролмайдиган, заиф ва аниқ таъсир кучига эга бўлмаган бошқа китобларни таргиб қилиш беҳуда вақт ҳамда куч сарфлашдан бошқа нарса эмас. Ҳорун Яҳё қаламига мансуб китоблар эса аксинча. Бунга гумон кўзи билан қаровчилар Ҳорун Яҳё ёзган китоблардаги ягона мақсад - ишончсизликни бартараф қилиш ва Қуръоннинг маънавий қадриятларини ёйиш эканлигини бирдан фаҳмлаб олиши табиий. Бу хизматнинг ютуги ва нуфузи ўқувчининг эътиқодида яққол акс этади. Шу нарсани доим ёдда тутмоқ лозим: кўпчилик одамлар томонидан тўхтовсиз давом эттирилаётган жабр, зулм, шафқатсизлик, ихтилоф ва бошқа огир мусибатларнинг бош сабаби даҳрийликнинг кенг ғоявий ёйилганлигидадир. Бу жаҳолат фақат даҳрийликни гоявий жиҳатдан барбод қилиш ва олам ажойиботлари ҳамда Қуръон ўгитларини инсонлар онгига сингдириш, уларни бу фазилатлар билан яшашга ундаш орқалигина тугатилиши мумкин. Зўравонлик, фаҳш ва низолар чуқур илдиз отиб бораётган бу дунёнинг бугунги ҳолатини назарда тутган ҳолда, албатта, бу хизмат зудлик ҳамда самарадорлик билан кўрсатилиши даркор, акс ҳолда анча кеч бўлиши мумкин. Ҳорун Яҳёнинг китоблари юқорида қайд этилган эзгу ниятлар йўлида хизмат қилади. Аллоҳнинг хоҳиш-иродасига кўра, бу китоблар XXI аср инсонларининг Қуръони Каримда ваъда қилинган тинчлик, адолат ва бахт-саодатга эришувида ёрдам беради. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 6 СЎЗБОШИ Ўн тўрт аср муқаддам Аллоҳ Қуръонни нозил қилди. Эзгуликка бошловчи ва донолик тимсоли бўлган бу китоб инсониятни ҳақиқатга чорлайди ва ушбу салоҳиятли ваҳий ўз ичига олган қадриятларга содиқ қолишга йўналтиради. Нозил бўлган кунидан бошлаб Охират кунигача бу охирги муқаддас китоб инсоният учун ягона йўриқнома бўлиб қолади. Аллоҳнинг китоби «Ҳолбуки, у (Қуръон барча) оламлар учун эслатмадир» («Қалам» сураси, 52- оят) деб хабар қилади. Қуръон ваҳий қилинганидан буён барча инсонларга ҳар қандай вақтда осонлик билан тушуниладиган тил ва ифодага эга бўлиб келган. Аллоҳ бу услуб ҳақида Қуръонда шундай каромат қилади: «Биз Қуръонни зикр (эслатма) учун осон қилиб қўйдик ...» («Қамар» сураси, 22-оят) Қуръоннинг адабий тилидаги мукаммаллик, унинг услубий беқиёс хусусиятлари ва ундаги буюк донолик бу китоб Парвардигорнинг каломи эканлигидан далолат берувчи далиллардан биридир. Жумладан, Қуръон жуда кўп мўъжизаларни ўз ичига олганки, у Аллоҳнинг сўзи эканлигини исботлайди. Бундай сифатлардан бири ундаги кўпдан-кўп илмий ҳақиқатлардир. Ўн тўрт аср илгари Пайгамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.) га ваҳий қилинган бу китобда сон-саноқсиз илмий ва фалсафий маълумотлардан намуналар келтирилганки, инсоният уларни XX ва XXI аср технологиялари орқалигина кашф қилмоқда. Албатта, биз Қуръонга фақат илмий бир китоб сифатида назар ташламаслигимиз керак, чунки у, биринчи навбатда, маънавий ва диний йўриқнома ҳисобланади. Аммо Қуръон оятларида жуда ҳам аниқ ва теран ифода этилган кўплаб илмий далиллар фақат XX ва XXI асрда эришилган технологик ютуқлар ёрдами билангина олимлар томонидан кашф қилинди. Буларга қўшимча кашфиётлар ҳар куни қилинмоқда. Оддийгина қилиб айтадиган бўлсак, айни пайтда ўқувчига уқтирилаётган бу далилларни Қуръон нозил қилинган пайтда билиб олишнинг имкони йўқ эди ва бу унинг Аллоҳнинг каломи эканлигини янада кўпроқ исботлайди. Қуръон ўз ичига олган илмий мўъжизаларни тушуниш учун биз, аввало, бу муқаддас китоб ваҳий қилинган пайтда мавжуд бўлган илмий билимлар даражасига назар ташлашимиз керак бўлади. Кимдир Қуръоннинг қандай мазмунда ваҳий қилинганини тушунса, яна кимдир Ислом китоби аслида қандай гайритабиий китоб эканлигини аниқроқ фаҳмлайди. VII асрда, бу илоҳий оятлар нозил қилинган пайтда, Араб қавмлари кўплаб хурофий ва асоссиз тушунчалар билан тўлиб-тошган эди. Фалак ва табиатни текшириш учун техникага эга бўлмаган бу араблар ўз аждодларидан мерос бўлиб қолган ва исботланмаган тўқима ривоятларга ишонишар ва бу ривоятларга савол назари билан қарашмас эди. Мисол учун, бошлари узра турган осмонни тоғлар суяб туради, деб фараз қилар эдилар. Улар Ерни ясси ва тоғлар осмон гумбазини биздан жуда баландда тутиб турувчи устунлар вазифасини бажаради деб ишонардилар. Мана шундай афсона ва уйдирмалар муҳитида Қуръон нозил бўлди. У жаҳолат ўрнини зиё билан, мантиқсиз фаразлар ўрнини эса йўл-йўриқ ва шак-шубҳасиз далиллар билан тўлдирди. Қуръон оятларидан бирида «Аллоҳ осмонларни, кўриб турганингиздек, устунсиз кўтариб қўйган ...» («Раъд» сураси, 2-оят) деб хабар берилади. Бу оят тоғлар суяб тургани учун осмон баландда туради, деган ақидани барбод қилди. Қуръон инсоният тарихининг муайян нуқтасида, ҳали ҳеч бир инсонга маълум бўлиши даргумон бўлган пайтда ваҳий қилинган бўлиб, муҳим далиллар билан тўла. Астрономия, физика ёки биологияга оид ҳолат ва ўзгаришлар ҳақида одамлар жуда кам билимга эга бўлган пайтда нозил қилинган Қуръон турли мавзуларда шундай асосий далилларни ўз ичига олганки, буларнинг барчаси унинг Аллоҳ - Оламлар Парвардигори томонидан ваҳий қилинганлигидан далолат беради. Қуръонда тушунтирилган ва эътиборга олинган баъзи мавзулар қуйидагичадир: коинотнинг яратилиши, инсоннинг кичик бир ҳомиладан яралиб то катта одам Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 7 бўлгунича ўсиб-улғайиши ва мўъжизакорона ривожланиши, биз яшайдиган атмосферанинг тузилиши ва Ерда ҳаётнинг мавжудлигини таъминлаб турувчи нафис мувозанат. Бу масалаларнинг баъзиларини тўлиқроқ тушуниб олиш учун, келинг, биргаликда Қуръонда ваҳий қилинган бу илмий мўъжизалардан баъзиларига назар ташлайлик. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 8 БИРИНЧИ КИТОБ АЛЛОҲНИНГ ҚУРЪОНДАГИ ИЛМИЙ МЎЪЖИЗАЛАРИ КОИНОТНИНГ ЯРАТИЛИШИ XX асрнинг ўрталаригача коинот чексиз, у доим мавжуд бўлган ва абадий шундай бўлиб қолади, деган қараш жаҳон миқёсида кенг ёйилган эди. «Турғун коинот модели» сифатида маълум бўлган бу қарашга кўра, коинотнинг на аввали ва на охири бор эди. Коинотнинг қўзғалмас, турғун ва ўзгармас моддалар йиғиндиси эканлигини таъкидлайдиган бу қараш материалистик фалсафа асосларини ташкил этди ва пировардида, Яратганнинг мавжудлигини инкор қилди. Бироқ XX аср мобайнида, фан ва техника ривожланиб бориши натижасида турғун коинот модели бутунлай таг-томири билан суғуриб ташланди. Биз мана XXI асрга қадам қўйдик ва бизнинг толеимизга янги тонг отди. Дунёнинг энг кўзга кўринган айрим мутафаккирлари томонидан ўтказилган саноқсиз тажрибалар, кузатувлар ва ҳисоб-китоблар орқали замонавий физика коинотнинг чиндан ҳам аввали бўлганлигини, унинг жуда катта портлаш натижасида, бир зумда вужудга келганини исботлаб берди. Бундан ташқари, материалистлар ҳануз қатъий қўллаб-қувватлайдиган, яъни коинотнинг қўзғалмас ва турғун эканлиги нотўғри, аксинча, унда доимий ҳаракат, ўзгариш ва кенгайиш жараёни кечаётганлиги ҳам аниқланди. Яқинда исботланган бу далилларнинг барчаси турғун коинот назариясига якун ясади ва улар илмий жамият томонидан ялпи қабул қилинди. Коинотнинг келиб чиқиши Қуръонда шундай тасвирланган: «(У) осмонлар ва Ернинг ихтирочисидир». («Анъом» сураси, 101-оят) Бу хабар замонавий олимларнинг кашфиётлари билан тўлиқ мос келади. Биз олдинроқ айтиб ўтганимиздек, бугунги кунда астрофизика хулоса қилган нарса шу бўлдики, бутун коинот, материя ва вақт ўлчовлари билан биргаликда, жуда узоқ вақт олдин рўй берган катта портлаш натижасида вужудга келган. «Катта портлаш» номи билан маълум бу ҳодиса, коинотнинг йўқликдан яралиши учун катализатордир. Бу портлаш (буни илмий жамиятлар ҳам тасдиқлайди) тахминан 15 миллиард йил олдин битта ёлғиз нуқтадан келиб чиққан. (Қаранг: Ҳорун Яҳё. The Creation of The Universe (Коинотнинг яратилиши). Al-Attique Publishers Inc. Канада, 2000) 1992 йилда НАСА (Миллий Аэронавтика ва Фазо Бошқармаси) томонидан учирилган КОБЕ сунъий йўлдошининг бортида жойлаштирилган сезгир сенсорлар Катта портлашдан дарак берувчи қолдиқлар тасвирини олди. Бу кашфиёт Катта портлашнинг тасдиғи сифатида хизмат қилди ҳамда коинотнинг йўкликдан яратилганлигини илмий жиҳатдан исботлаб берди. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 9 Катта портлашдан олдин, материя деган нарсанинг ўзи йўқ эди. На материя, на энергия ва на вақт мавжуд бўлган йўқлик ҳолатидан, фақат метафизик жиҳатдан тасвирлаш мумкин бўлган материя, энергия ва вақтларнинг барчаси бир зумда яратилди. Фақат яқиндагина замонавий физика орқали кашф қилинган бу далил Қуръонда биз учун 1400 йил илгари хабар берилган эди. КЕНГАЙИБ БОРАЁТГАН КОИНОТ 14 аср илгари, астрономия фани ҳали ибтидоий бўлган пайтда нозил бўлган Қуръонда коинотнинг кенгайиши қуйидаги оятда тасвирлаб берилган эди: «Биз осмонни куч-қудрат ила барпо этдик ва дарҳақиқат, Биз уни муттасил кенгайтириб борувчидирмиз.» («Зориёт» сураси, 47-оят) Юқорида берилган «осмон» сўзи Қуръоннинг турли жойларида қўлланган. У фазога ва кенгроқ коинотга нисбатан ишлатилади. Бу ерда ҳам бу сўз шу маънода ишлатилган ва у коинотнинг «кенгайиши»дан дарак бермоқда. Арабчадаги «иннаа ламусиъуна» жумласи ўзбекчага «Биз уни муттасил кенгайтириб борувчидирмиз» деб таржима қилинади. «Ламусиъуна» жумласидан олинган «мусиъуна» сўзи «авсаъа» феълидан келиб чиққан бўлиб, «кенгайтирмоқ» маъносини англатади. Олд қўшимчаси бўлган «ла» ўзидан кейин келаётган исм ёки номга урғу беради ва «катта даражада» деган маънони қўшади. Демак, бу ибора «Биз осмонни ёки коинотни катта даражада кенгайтирамиз», деган маънони англатади. Бу - бугунги кун фани килган хулосанинг ўзгинасидир. 1 XX асрнинг бошларигача илм-фан оламида «Коинот ўзгармас табиатли ва у чексиз вақтдан буён мавжуддир» деган ягона қараш кенг тарқалган эди. Аммо замонавий технологиялар воситасида амалга оширилган тадқиқотлар, кузатишлар ва ҳисоб-китоблар коинотнинг ибтидоси аслида бўлганлиги ва унинг муттасил «кенгайиб» боришини исботлаб берди. XX аср бошларида рус физиги Александр Фридман ва белгиялик космолог Жорж Леметр коинотнинг доимий ҳаракатдалиги ва унинг кенгайиб бораётганлигини назарий жиҳатдан ҳисоблаб чиқдилар. 1929 йил бу тушунча кузатув натижасида олинган маълумотлар орқали тасдиқланди. Америкалик астроном Эдвин Хаббл, осмонни телескоп билан кузатаётиб, юлдузлар ва галактикалар бирбиридан тўхтовсиз узоқлашиб кетаётганлигини кашф қилди. Бу кашфиёт астрономия тарихида Катта портлаш вақтидан буён коинот катта тезликда доимий кенгайиб бормоқда. Олимлар кенгайиб бораётган коинотни шиширилган пуфак юзасига таққослашади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 10 энг буюк кашфиётлардан бири ҳисобланади. Кузатувлар мобайнида Эдвин Хаббл юлдузларнинг ёруғлик чиқаришини ва бу ёруғлик уларнинг масофасига кўра қизғиш тус олишини аниқлади. Маълум физик қонунларга кўра, агар ёруғлик кузатув марраси томон яқинлашиб борса, у бинафша рангга киради, агар ёруғлик кузатув маррасидан узоқлашиб борса, у кўпроқ қизғиш тус ола боради. Ўз кузатувлари давомида Э. Хаббл юлдузлардан чиқаётган ёруғликлар қизил рангга томон ўзгариб бораётганлигига гувоҳ бўлди. Қисқаси, унинг кузатувларида юлдузлар муттасил узоқ-узоқларга қараб ҳаракат қиларди. Юлдузлар ва галактикалар нафақат биздан, балки бир-биридан ҳам узоқлашиб борарди. Коинотда ҳар бир нарсанинг бошқа ҳар бир нарсадан доимий равишда узоқлашиб бориши коинотнинг муттасил кенгайиб бораётганлигидан дарак берарди. Кейинги йилларда олиб борилган кузатувлар коинотнинг тўхтовсиз кенгайиб бораётганлигини тасдиқлади. Бу ҳақда аниқроқ тушунча ҳосил қилиш учун коинотни ҳаво билан шиширилаётган пуфакнинг юзаси деб тасаввур қилайлик. Пуфак қанчалик шиширилса, унинг юзасидаги нуқталар шунчалик бир-биридан йироқлаша боради. Худди шу йўсинда осмон жисмлари ҳам коинот кенгайган сари бир-биридан узоқлаша боради. Бу кашфиёт XX асрнинг энг буюк олими саналмиш Альберт Эйнштейн томонидан назарий жиҳатдан кашф қилинган эди. Аммо ўша пайтда умум томонидан қабул қилинган «турғун коинот модели»ни топташдан қочиб, Эйнштейн бу кашфиётни бир четга суриб қўйди. Кейинроқ, у ўзининг бу қилмишини ҳаётидаги энг аҳмоқона хато деб таърифлайди. 2 Қуръонда бу далил ҳали телескоплар ва шунга ўхшаш фан-техника ихтиролари хаёлга ҳам келмаган бир пайтда тушунтириб берилган эди. Чунки Қуръон ҳақиқатда бутун самолар Сарвари ва Ҳукмдори - Аллоҳнинг каломидир. КОИНОТНИНГ ЯКУН ТОПИШИ ВА ҲАЛОКАТЛИ СИҚИЛИШ Биз юқорида айтиб ўтганимиздек, коинотнинг яратилиши қаттиқ портлаш билан бошланган эди. Мана шу пайтдан бошлаб коинот тўхтовсиз кенгайиб бормоқда. Олимларнинг айтишича, коинотнинг массаси керакли даражага етиб борганда бу кенгайиш коинотнинг ўз-ўзидан йиғилишига сабаб бўлувчи тортишиш кучи туфайли якун топади. 3 Шунингдек, қисқараётган коинот жуда ўткир иссиқликда ниҳояга етади, деб ҳам фараз қилинади ва бу қисқариш «ҳалокатли сикилиш» номи билан маълум. Бу биз билган барча турдаги ҳаёт шаклларига якун ясайди. Станфорд университетининг физик профессорлари Рената Каллош ва Андрей Линд шу мавзуда қуйидагича хулоса қилганлар: Коинотнинг тақдири йиғилиб келиш ва ғойиб бўлиш билан тугаши мумкин. Биз ҳозир кўриб турган ва узоқ масофалардаги биз кўра олмайдиган барча нарсалар протон заррасидан ҳам кичик бўлган нуқтага йиғилиб келади. Ўша жойда сиз ўзингизни Ҳалокатли сиқилиш назарияси шу нарсани таъкидлайдики, Катта портлаш билан кенгайиши бошланган коинот ўз-ўзидан катта тезликда йиғилади. Бу назарияга кўра, коинотнинг бундай йиғилиши коинот ўзининг бор массасини йўқотгунча ва чексиз зичликдаги битта нуқтага айланиб қолгунча давом этади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 11 худди «қора туйнук«ка тушиб қолгандек ҳис қиласиз... Агар қора кучни тасвирлашга бир оз ҳаракат киладиган бўлсак, биз шуни аникдадикки, у аста-секин салбий (манфий) бўла боради, бу эса коинотнинг беқарор бўлиши, сўнг инкирозга юз тутишига сабаб бўлади ... Физиклар қора кучнинг салбий бўлишини ва коинотнинг жуда яқин келажакдаги бир пайтда инқирозга юз тутишини билиб келишган... лекин биз энди шунга аминмизки, биз коинот ҳаёт даврининг бошида эмас, балкиўртасидамиз. 4 Ҳалокатли сиқилиш ҳақидаги бу илмий гипотеза Қуръонда қандай таърифланганини қуйидаги оятдан билиб оласиз: У кунда Биз осмонни худди мактуб ёзилган саҳифани ўраган каби ўраб, биринчи марта қандай яратган бўлсак, (ўша яхлит ҳолига) қайтарурмиз. (Бу) Бизнинг зиммамиздаги ваъдадир. Албатта, Биз (шундай) қилувчидирмиз. («Анбиё» сураси, 104-оят) Бошқа бир оятда, фалак ҳақидаги бу ҳолат шундай тасвирланади: Улар Аллоҳни ҳаққоний (равишда) қадрламадилар (танимадилар). Бутун Ер қиёмат кунида Унинг бир тутамидир. Осмонлар эса, Унинг «қўли»га йиғилувчидир. У уларнинг келтираётган ширкларидан пок ва юксакдир! («Зумар» сураси, 67-оят) Ҳалокатли сиқилиш назариясига кўра, коинот секинлик билан йиғила боради ва сўнг бу жуда тезлашиб кетади. Бу жараённинг охирида коинот чексиз зичликка эришади ва ўта иссиқ ҳамда кичик бўлиб қолади. Бу илмий назария, Қуръоннинг шу илмий ғояни тушунтириши билан баробардир. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) ИССИҚ ТУТУНДАН ЯРАЛИШ Бугунги кунда олимлар юлдузларнинг иссиқ газ булутлардан пайдо бўлишини кузата олдилар. Газнинг иссиқ массасидан яралиш ҳодисаси коинотнинг яратилишига ҳам тааллуқлидир. Қуръонда тасвирланганидек, коинотнинг яратилиши, бу илмий кашфиётни қуйидаги оятда тасдиқлайди: У (Ернинг) устида тўла тўрт кунда тоғларни (пайдо) қилди ва уни баракотли қилди ҳамда ўша (ер)да унинг емишларини белгилади (тақсимлади). (Бу тафсилот Еру осмонлар ҳақида) сўровчиларга мосдир. Сўнгра тутун ҳолатда бўлган осмонни (яратишни) қасд этиб, унга ва Ерга: «(Фармонимга) ихтиёрий ёки мажбурий ҳолда келингиз!» - деган эди, улар: «Ўз ихтиёримиз билан келдик», - дедилар. («Фуссилат» сураси, 10-11-оятлар) Бу ерда «осмон» деб таржима қилинган арабча сўз «самаа» бутун коинотга нисбатан ишлатилган. «Тутун» деб таржима қилинган «духаанун» сўзи эса коинотнинг ўз шаклини олишидан олдинги материя, яъни коинотнинг яратилиши давомида мавжуд бўлган иссиқ, космик тутунни тасвирлайди ва бу ҳозирги кун олимлари томонидан ўз тасдиғини топган. 5 Қуръондаги бу сўз, шу тутуннинг иссиқ жисмли газ эканлигини ва унинг қаттиқ моддага боғланган ҳаракатланувчан зарраларни ўз ичига олишини маъно жиҳатдан аниқ ифодалайди. Бу ерда коинот пайдо бўлишининг мана шу босқичини тасвирлаб бериш учун Қуръон араб тилидаги энг мақбул, мос сўзни Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 12 қабул қилган. Олимлар коинотнинг тутун шаклидаги иссиқ газдан пайдо бўлганлигини фақатгина XX асрга келиб кашф қилганлигини қайд қилиб ўтайлик. Бундан ташқари, «Сўнгра тутун ҳолатда бўлган осмонни (яратишни) қасд этиб» жумласидаги «сўнгра» деб таржима қилинган «сумма» сўзи «шу аснода, бундан ташқари, шунингдек, қўшимча равишда (тарзда), яна, тағин, яна бир бор» каби маъноларни ҳам ўз ичига олади. Бу ерда «сумма» сўзи вақт ифодаси сифатида эмас, балки қўшимча тушунтириш сифатида ишлатилган. 6 Коинотнинг яратилиши ҳақида Қуръонда бундай маълумотнинг берилганлиги, Қуръон мўъжизакорлигининг шубҳасиз далилидир. ОСМОНЛАР ВА ЕРНИНГ АЖРАЛИШИ Осмонларнинг яратилиши тўғрисида бир оятда қуйидагича хабар берилади: Кофир бўлганлар осмонлар ҳам, Ер ҳам (аввалда) яхлит бўлганини, бас, Биз уларни ёриб юборганимизни ва барча тирик мавжудотни сувдан (пайдо) қилганимизни кўрмадиларми?! Энди ҳам имон келтирмайдиларми?! («Анбиё» сураси, 30-оят) «Яхлит» деб таржима қилинган «ратқ» сўзи арабларнинг она тилида «бир-бирига аралашган, қоришган» деган маънони англатади. У умумий бир бутунни ташкил этувчи икки турли моддага нисбатан қўлланилади. «Биз ёриб юборганмиз» жумласи эса арабчадаги «фатақа» феълидир ва у ажралиш ёки бир-бирига богловчи нарсалар тузилмасини бузиш орқали бирор нарсанинг вужудга келишини назарда тутади. Тупроқдан уругнинг униб чиқиши ҳам бу феълнинг маъно доирасидаги ҳаракатлардан биридир. Келинг, яна бир бор юқоридаги оятга назар ташлаймиз. Оятда осмон ва ер аввало «ратқ» ҳолатида турибди. Уларнинг бири бошқасидан чиқиб, улар ажратилади (фатақа). Қизиги шундаки, агар биз Катта портлашнинг дастлабки ҳолатини кўз олдимизга келтирсак, биз коинотнинг жамики материяси битта нуқтага жамланганини кўрамиз. Бошқача сўзлар билан айтганда, ҳамма нарса, шунингдек, ҳали яратилмаган «осмонлар ва ер» ҳам бир-бирига ўралиб кетган ва ажралмас ҳолатда эди. Сўнгра бу нуқта жуда қаттиқ портлади ва ўз материясининг қисмларга ажралиб кетишига сабаб бўлди. ОСМОНЛАР ВА ЕР ЎРТАСИДАГИ НАРСАЛАРНИНГ ЯРАТИЛИШИ Қуръонда Ер, осмонлар ва уларнинг ўртасидаги нарсаларнинг яратилишига оид кўплаб оятлар мавжуд: (Биз) осмонлар ва Ерни ҳамда уларнинг ўртасидаги нарсаларни фақат ҳақ (ҳикмат) билан яратдик. Қиёмат ҳам, шаксиз, келувчидир. Бас, (шундай экан, жоҳилларнинг азиятларига сабр қилинг ва уларни) чиройли юз ўгириш билан тарк этинг! («Ҳижр» сураси, 85-оят) Осмонлардаги, Ердаги ва уларнинг орасидаги ҳамда замин остидаги бор нарса Уникидир. («Тоҳо» сураси, 6-оят) Биз осмон ва Ерни ҳамда уларнинг орасидаги нарсаларни (шунчаки) ўинаб (беҳуда) яратганимиз йўқ. («Анбиё» сураси, 16-оят) Олимларнинг аниқлашича, аввало, иссиқ газ массасининг зичлиги ортиб кетган. Бу масса кейинроқ галактик материя ва янада кейинроқ юлдуз ва сайёралар ҳосил қилувчи кичикроқ қисмларга бўлиниб кетган. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, Ер ва унинг атрофидаги юлдузларнинг барчаси яхлит газли жисмдан ажралиб чиққан қисмлардир. Мана шу қисмлардан баъзилари қуёш ва сайёраларни ҳосил қилди, шу тахлитда, кўплаб қуёшли системалар ҳамда Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 13 галактикалар пайдо бўлди. Мазкур китобнинг олдинги мавзуларида ёритиб берганимиздек, коинот аввало «ратқ» (бирлашган, қўшилган, ўзаро боғланган) ҳолатда эди, сўнг «фатақа» (қисмларга ажратилган) ҳолатга келди. Қуръонда коинотнинг пайдо бўлиши жуда мос сўзлар билан ва шундай усулда тасвирланганки, уларни илмий асослар ҳам тасдиқлайди. 7 Ҳар бир бўлиниш арафасида, самода шаклланаётган янги, асосий жисмлар ташқарисида бир қанча зарралар қолган. Бу ортиқча зарралар «юлдузлараро галактик материялар» деган илмий ном олган. Юлдузлараро материя 60% водород, 38% гелий ва 2% бошқа элементлардан иборат. Юлдузлараро материянинг 99% и юлдузлараро газдан, 1% и эса юлдузлараро чангдан иборат. Бу чанг жуда кичик - диаметри 0,0001 дан 0,001 мм гача бўлган оғир элементли зарралардан ташкил топган. 8 Олимлар бу моддаларга астрофизик ўлчамлар нуқтаи назаридан жуда аҳамиятли деб қарашади. Бу моддалар шунчалик майдаки, уларга чанг, тутун ёки газ деб қараш мақсадга мувофиқдир. Аммо бу моддалар бир бутун деб қаралса, улар коинотдаги барча галактикаларнинг жами массасидан каттароқ массани ҳосил қилади. Гарчи юлдузлараро галактик материянинг мавжудлиги 1920 йилда кашф килинган бўлса-да, бу зарраларнинг мавжудлигига бир минг тўрт юз йил олдин Қуръонда «маа байнаҳума» («Улар ўртасидаги (орасидаги) нарсалар») деб тасвирлаш орқали уларга алоҳида эътибор қаратилган эди. КОИНОТДАГИ МУКАММАЛ МУВОЗАНАТ (У) етти осмонни қатма-қат қилиб яратган зотдир. (Эй инсон!) Раҳмоннинг яратишида бирор тафовутни (нуқсонни) курмайсан. Бас, кўзингни яна (самога) қайтаргин-чи, (унда) бирор ёриқни кўрармикансан? Сўнгра кўзингни қайта-қайта (самога) қарат, кўзинг сенга хор ва толиққан ҳолда қайтур. («Мулк» сураси, 3-4- оятлар) Коинотдаги миллиардлаб юлдузлар ва галактикалар улар учун тайинлаб қўйилган йўллардан мукаммал бир мувозанатни сақлаган ҳолда ҳаракат қилади. Юлдузлар, сайёралар ва йўлдошлар нафақат , ўз ўқи атрофида, балки улар кирадиган система билан ҳам биргаликда айланадилар. Баъзида 200-300 миллиард юлдуздан иборат галак-тикалар бир-бирларининг йўлларини кесишган ҳолда ҳаракатланади. Ҳайратга соларли томони шундаки, коинотдаги бундай ажойиб тартибни барбод қилиши мумкин бўлган бирор тўқнашув юз бермайди. Бу шундай мўъжизаки, у бизнинг ҳеч биримизни бефарқ қолдирмайди. Коинотда тезлик тушунчаси ердаги катталиклар билан таққослаганда жуда катта ўлчамларни келтириб чиқаради. Юлдузлар, сайёралар, галактикалар ва галактикаларнинг конгломератлари (уларнинг сонли хоссалари фақатгина математиклар томонидан тушунилиши мумкин) миллиардлаб ёки триллионлаб тонна оғирликка эга бўлиб, ғайриоддий тезликда ҳаракатланадилар. Мисол учун, Ер соатига 1670 км (1038 миля) тезликда айланади. Агар биз бугунги кунда энг тез учадиган ўқ соатига ўртача 1800 км тезликка эга бўлади деб ҳисобласак, биз Ернинг улкан ҳажм ва массасига қарамасдан қанчалик тез ҳаракатланаётганлигини тасаввур қилишимиз мумкин. Қуёш атрофида айланаётган Ернинг тезлиги ўқнинг тезлигига қараганда 60 марта катта: соатига 108000 км. Агар биз мана шу тезликда ҳаракат қила оладиган машина ярата олганимизда эди, у ерни 22 дақиқада айланиб чиқа олар эди. Бу рақамлар фақат Ергагина тааллуқлидир. Қуёш системаси учун бу рақамлар ундан-да ҳайратланарли. Бу системанинг тезлигига ақл бовар қилмайди: коинотдаги системалар қанчалик катта бўлса, уларнинг тезлиги ҳам шунчалик каттадир. Галактиканинг маркази атрофида Қуёш системасининг ҳаракат тезлиги соатига 720000 км га тенг. 200 миллиард ёки ундан кўпроқ юлдузга эга бўлган Сомон йўли коинот Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 14 бўйлаб соатига 950000 км тезликда ҳаракат қилади. Бундай чигал ва тез ҳаракатли системада, шак-шубҳасиз, жуда катта тўқнашувлар бўлиш хавфи бор. Бироқ аслида бунга ўхшаш ҳеч қандай воқеа юз бермайди ва биз батамом хавфхатардан холи ўз ҳаётимизни давом эттирамиз. Чунки коинотдаги ҳар бир нарса Аллоҳ томонидан ўлчаб қўйилган бенуқсон мувозанатга кўра амал қилади. Мана шу сабабдан ҳам, худди оятда хабар берилганидек, бу системада «тафовут» мавжуд эмас. КОИНОТДАГИ УЙҒУНЛИК (У) етти осмонни қатма-қат қилиб яратган зотдир. (Эй, инсон!) Раҳмоннинг яратишида бирор тафовутни (нуқсонни) қўрмайсан. Бас, кўзингни яна (самога) қайтаргин-чи, (унда) бирор ёриқни кўрармикансан? Сўнгра кўзингни қайта-қайта (самога) қарат, кўзинг сенга хор ва толиққан ҳолда қайтур. («Мулк» сураси, 3-4- оятлар) Кўрмадингизми, Аллоҳ етти осмонни қандай қаватма-қават қилиб яратди. («Нуҳ» сураси, 15-оят) У (яна) осмонлар ва Ернинг ҳукмронлигига эга, фарзанд тутмаган, подшоҳликда шериги бўлмаган ва барча нарсани яратиб, (аниқ) ўлчови билан ўлчаб қўйган зотдир. («Фурқон» сураси, 2-оят) Табиат ва коинотдаги барча системалар машинадек ўзидан-ўзи ҳаракат қилади, улар орасидаги бенуқсон тартиб ва мувозанат тасодифийлик ҳосиласидир, деган даъво билан материалистик фалсафа пайдо бўлган эди. Аммо бугун, материализм ва дарвинизмнинг нотўғри эканлиги (у илмий асос деб аталар эди) илмий жиҳатдан исботлаб берилди. (Қаранг: Ҳорун Яҳё. Эволюция ёлғони. 8-нашр, Дарвинизм рад этилди, 2003.) XX асрда астрофизика ва биология соҳаларида бирин-кетин жадал суръатлар билан қилинган илмий кашфиётлар ҳаёт ва коинотнинг яратилганлигини исботлади. Дарвинизмнинг асослари барбод бўлгач, Катта портлаш назарияси коинотнинг йўқликдан яратилганини кўрсатди. Кашфиётлар моддий дунёда буюк бунёдкорлик ва ҳамоҳанглик мавжудлигини аниқлади ва материализм даъволарининг асоссиз хусусиятларини узил-кесил исботлади. Ҳаёт учун зарур бўлган шароитларни назарда тутсак, фақат Ергина бу шароитлар талабига жавоб беришини кўришимиз мумкин. Ҳаёт кечиришга мос бўлган муҳит учун бизнинг атрофимизда бир вақтда ва тўхтовсиз содир бўлаётган ҳисобсиз шароитлар мавжуд. Ҳар бирида ўртача юз миллиард юлдуз бўлган бир неча юз миллиард галактикалар бор. Ҳамма галактикаларнинг, эҳтимол, юлдузларчалик кўп сайёралари бордир. Мана шунчалик катта рақамлар олдида Ерда шундай ягона муҳит пайдо бўлишининг аҳамияти тўғрисида бир оз мулоҳаза юритсак яхшироқ бўларди. Катта портлаш кучидан то атомларнинг физик қийматларигача, тўрт асосий кучдан то юлдузлардаги кимёвий жараёнларгача, Қуёш томонидан чиқариладиган ёруғлик туридан то сувнинг қуюқлигигача, Ойнинг Ергача бўлган масофасидан то атмосферадаги газлар даражасигача, Ернинг Қуёшгача бўлган масофасидан то унинг ўз орбитасида оғишиш бурчагигача, Ернинг ўз ўқи атрофида қайси тезлиқда айланишидан то океан ва тоғларнинг Ердаги вазифасигача ҳар бир нарса бизнинг ҳаётимиз учун жуда ҳам мосдир. Бугунги кунда илм-фан дунёси бу хусусиятларни «Антропик принцип» ва «Уйғунлик» концепциялари воситасида тасвирлайди. Бу концепциялар коинотнинг мақсадсиз, назоратсиз, материянинг тасодифий тўплами эмас, балки унинг инсон ҳаёти томон қаратилган мақсади борлиги ҳамда жуда аниқлик билан безатилганлигини тушунтириб беради. Юқоридаги оятларда Аллоҳнинг яратишида ўлчов ва уйғунликка диққат қаратамиз. «Безатмоқ, ўлчамоқ, ўлчов билан яратмоқ» маъносини англатувчи «тақдиир» сўзи «Фурқон» Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 15 сурасининг 2-оятидаги каби Қуръон оятларида ишлатилган. «Уйғунликда, ҳамоҳанг равишда» маъносини англатувчи «тибаақ» сўзи «Мулк» сурасининг 3-ояти ва «Нуҳ» сурасининг 15- оятларида ишлатилган. Шунингдек, Аллоҳ «Мулк» сурасида «фарқ, номувофиқлик, келишмовчилик, мос эмаслик, қарама-қаршилик» маъноларидаги «тафаавут» сўзини ваҳий қилганки, номувофиқликни, нуқсонни излаган кишилар уни топа олмайдилар. XX асрнинг охирларига келиб ишлатила бошланган «уйғунлик» атамаси оятларда ваҳий қилинган бу ҳақиқатни ошкор қилди. Сўнгги чорак аср ёки ундан кўпроқ вақт мобайнида кўпдан-кўп олимлар, заковат эгалари ва ёзувчилар коинотнинг тасодифлар мажмуаси эмаслиги, аксинча, унда ҳар бир майда элементигача инсон ҳаёти учун жуда мос тушадиган ғайриоддий шароит ва тартиб борлигини исботладилар. Коинотдаги кўпчилик хислатлар унинг атайлаб ҳаётни таъминлаш мақсадида яратилганлигини яққол кўрсатади. Физик доктор Карл Гиберсон бу далилни шундай тасвирлайди: 1960 йилларда, баъзи физик олимлар шу нарсани кузатишдики, бизнинг коинотимиз инсон ҳаётининг мавжуд бўлиши учун уйғун қилиб кўйилган экан. 10 Британиялик астрофизик профессор Жорж Ф. Эллис бу уйғунликка қуйидагича изоҳ беради: Ажойиб уйғунлик бу чигалликларни осонлаштирадиган қонунларда учрайди. Амалга оширилган ишларнинг қанчалик мураккаблигини тушуниб етгач, «мўъжизавий» деган сўзни, унинг онтологик хусусиятларини ҳисобга олмаган ҳолда ишлатмасликнинг иложи йўқ. 11 Катта портлаш тезлиги: Катта портлаш билан ўрнатилган мувозанат ва коинотнинг бир онда яратилиши унинг тасодифан вужудга келмаганлигини исботловчи далиллардан биридир. Аделаида университетининг математик физика соҳаси бўйича таниқли профессори Пол Дейвиснинг фикрига кўра, агар Катта портлаш натижасида содир бўлган кенгайиш коэффициенти бор-йўғи миллиард миллиарддан бир кисмига (1/1018) фарқ қилганда эди, коинот вужудга келмаган бўлар эди. 12 «Вақтнинг қисқа тарихи» номли китобида Стефен Хокинг коинотнинг кенгайиш коэффициентидаги бундай ғайриоддий аниқликни қуйидагича эътироф этади: Агар кенгайиш коэффициенти Катта портлашдан бир сония кейин, ҳаттоки юз миллион миллионнинг бир қисмигача кичикроқ бўлганда эди, коинот ўзининг ҳозирги кенглигига етмасдан олдинроқ барбод бўлган бўлар эди. 13 Тўрткуч: Коинотдаги физик ҳаракат Гамонавий физика томонидан эътироф этилган тўрт куч: тортишиш кучи, электромагнитик куч, қудратли (кучли) атом кучи ва заиф (кучсиз) атом кучининг ўзаро таъсири ҳамда мувозанати эвазига содир бўлади. Бу кучлар бир-бирига нисбатан турли ғайриоддий қийматларга эгадирлар. Машҳур молекуляр биология мутахассиси Майкл Дентон бу кучлар ўртасидаги ғайриоддий мувозанатни шундай таърифлайди: Агар, мисол учун, тортишиш кучи триллион марта кучлироқ бўлганда эди, унда коинот анча кичик ва унинг ҳаёт тарихи анча кисқа бўлган бўлар эди. Ўртача катталикдаги юлдуз Қуёшга қараганда триллион марта кичикроқ массага эга ва ҳаёт даври тахминан бир йилча бўлган бўлар эди. Аксинча, агар тортишиш кучи камроқ бўлганда эди, ҳеч бир юлдуз ёки галактикалар пайдо бўлмаган бўлар эди. Бошқа шунга ўхшаш хусусият ва қийматлар ҳам кескинлик бобида бундан қолишмайди. Агар қудратли куч бир оз заифроқ бўлганда эди, барқарор турадиган ягона элемент водород бўлган бўлар эди. Бошқа атомлар мавжуд бўла олмасди. Агар у электромагнитик кучга нисбатан бир оз ортиқроқ бўлганда эди, унда фақатгина икки протонли атом ядролари коинотнинг турғун бир бўлаги бўлар эди, бу эса бундай коинотда водород бўлмаслигини ва агар бирор юлдуз ёки галактикалар пайдо бўлса, улар ўзларининг ҳозирги ҳолатидан бугунлай бошқача бўлишини англатади. Шубҳасиз, агар бу турли кучлар ва ўзгармас катталиклар ўзларининг айни пайтдагидек пухта қийматларига эга бўлмаганида эди, на Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 16 юлдузлар, на ўта янги юлдузлар, на сайёралар, на атомлар ва на ҳаёт бўлур эди. 14 Самовий жисмлар орасидаги масофалар: Самовий жисмларнинг космосдаги тақсимоти ва улар орасидаги улкан бўшлиқлар Ерда ҳаёт мавжуд бўлишида муҳим роль ўйнайди. Самовий жисмлар орасидаги масофалар жуда қудратли самовий кучлар таъсирида шундай ҳисоб-китоб билан белгиланганки, бу Ер юзида ҳаётнинг мавжудлигини таъминлайди. «Табиатнинг тақдири» номли китобида, Майкл Дентон ўта янги юлдузлар ва юлдузлар орасидаги масофани шундай таърифлайди: Ўта янги юлдузлар, шунингдек, барча юлдузлар орасидаги масофалар бошқа сабабларга кўра жуда жиддийдир. Бизнинг галактикамиздаги юлдузлар орасидаги масофа тахминан 30 миллион миляга тенг келади. Агар бу масофа қисқароқ бўлганда эди, сайёраларнинг орбиталари беқарорлашган бўлар эди. Аксинча, бу масофа каттароқ бўлганда эди, унда ўта янги юлдуз томонидан отиладиган парчалар шундай бетартиб тарқалар эдики, бизникига ўхшаш сайёралар системаси эҳтимол ҳеч қачон пайдо бўлмаган бўлар эди. Модомики космос ҳаёт манбаи бўлиши керак экан, унда ўта янги юлдузларнинг милтиллаши жуда аниқ қийматда содир бўлиши ва улар орасидаги, шунингдек, барча юлдузлар орасидаги масофа ҳозирда кузатилган рақамларга жуда яқин бўлиши лозим. 15 Тортишиш кучи: - Агар тортишиш кучи кучлироқ бўлганда эди, Ер атмосферасида ҳаёт учун энг хавфли таъсирга эга ортиқча аммиак ва метан йиғилиб қолган бўлар эди. - Агар у кучсизроқ бўлганда эди, у ҳолда Ер атмосфераси кўп миқдордаги ортиқча сув йўқотган ва бу ҳаётнинг бўлмаслигига сабаб бўлар эди. Ер ва Қуёш ўртасидаги масофа: - Агар бу масофа узоқроқ бўлганда эди, сайёра жуда совуқ бўлган, атмосферадаги сув айланиши бузилган ва сайёра музлик асрига маҳкум бўлган бўлар эди. - Агар Ер Қуёшга сал яқинроқ бўлганда эди, ўсимликлар ёниб кетган, Ер атмосферасидаги сув айланишига тузатиб бўлмас даражада талафот етган ва ҳаётнинг бўлмаслиги мумкин эди. Ер қобиғининг қалинлиги: - Агар қобиқ қалинроқ бўлганда эди, ортиқча миқдордаги кислород атмосферадан унга ўтган бўлар эди. - Агар сал юпқароқ бўлганда эди, вулқон ҳаракатларининг сони ҳаётнинг мавжуд бўлишига тўсқинлик қилган бўлар эди. Ернинг айланиш тезлиги: - Агар бу айланиш секинроқ бўлганда эди, кун ва тун ўртасидаги ҳарорат фарқи жуда ўсиб кетган бўлар эди. - Агар у тезроқ бўлганда эди, унда атмосфера шамоллари жуда катта тезликка етган бўлар ва циклон ҳамда тўфонлар ҳаётнинг мавжуд бўлишига жиддий тўсқинлик килган бўлар эди. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 17 Ернинг магнит майдони: - Агар бу магнит майдон кучлироқ бўлганда эди, жуда қаттиқ электромагнит тўфонлари кўтарилар эди. - Агар у кучсизроқ бўлганда эди, унда Ер Қуёш шамоллари номи билан маълум бўлган ва Қуёшдан чиқадиган зарарли зарраларга қарши ўз ҳимоясини йўқотган бўлар эди. Ҳар иккала ҳолат ҳаётнинг бўлмаслигига асос бўлар эди. Альбедо эффекти (Ер томонидан қайтариладиган ёруғлик улуши): - Агар Ер қайтарадиган ёруғлик улуши кўпроқ бўлганда эди, музлик асрининг бошланиши муқаррар бўлур эди. - Агар у камроқ бўлганда эди, иссиқхона эффекти ортиқча иссиқликка сабаб бўлар эди. Ерни аввалига музликларнинг эриб кетиши туфайли сув босар ва сўнг у ёниб кетган бўлар эди. Атмосферада кислород ва азотнинг нисбати: - Агар бу нисбат каттароқ бўлганда эди, ҳаёт учун зарурий бўлган функциялар зиддиятли тарзда тезлашиб кетган бўлар эди. - Агар у кичикроқ бўлганда эди, ҳаёт учун зарурий бўлган функциялар зиддиятли тарзда секинлашиб кетган бўлар эди. Атмосферада карбонат ангидрид ва сувнинг нисбати: - Агар бу нисбат каттароқ бўлганда эди, атмосфера ўта қизиб кетган бўлар эди. - Агар у кичикроқ бўлганда эди, атмосфера температураси пасайиб кетган бўлар эди. Озон қатламининг қалинлиги: - Агар бу қатлам қалинроқ бўлганда эди, Ернинг температураси жуда паст даражага тушиб кетган бўлар эди. - Агар у юпқароқ бўлганда эди, Ер ўта қизиб кетган бўлар ва Қуёшдан чиқадиган зарарли ультрабинафша нурлар таъсирига қарши ҳимоясиз қолган бўлар эди. Сейсмик ҳаракат (зилзилалар): - Агар бу кучлироқ бўлганда эди, мавжудотлар учун доимий алғов-далғовлик содир бўлган бўлар эди. - Агар секинроқ бўлганда эди, денгизлар тубидаги озуқалар сувга тарқалишни бас қилган бўлар эди. Бу денгиз ва океанлардаги ҳаётга ҳамда Ер юзидаги барча мавжудотларга ўзининг ҳалокатли таъсирини кўрсатган бўлар эди. Ернинг оғишиш бурчаги: Ер ўз орбитасида 23 даража бурчакка оғишган ҳолда ҳаракат қилади. Фаслларнинг алмашиб келишига мана шу оғишиш сабаб бўлади. Агар бу оғишиш ҳозиргига нисбатан каттароқ ёки кичикроқ бўлганда эди, фасллар ўртасидаги температура фарқи ашаддий даражага бориб етган бўларди, яъни ёзлари чидаб бўлмас даражада иссиқ, қишлари эса ўта изғиринли аёздан иборат бўлар эди. Қуёшнинг катталиги: Қуёшдан кичикроқ юлдуз Ернинг мангу музлик қаърига бурканишига, каттароғи эса Ернинг ёниб кетишига олиб келар эди. Ер ва Ой ўртасидаги ўзаро тортишиш: - Агар бу тортишиш сал кучлироқ бўлганда эди, Ойнинг қудратли тортиш кучи атмосфера Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 18 остидаги шароитларга, Ернинг ўз атрофида айланиш тезлигига ва океанлар сатҳининг кўтарилиб-пасайишига ўта жиддий таъсир кўрсатган бўлар эди. - Агар у ҳозирдагидан сал кучсизроқ бўлганда эди, бу Ердаги иқлимнинг кескин ўзгариб кетиш оқибатини келтириб чиқарган бўлар эди. Ер ва Ой ўртасидаги масофа: - Агар улар бир-бирига бир оз яқин бўлганида эди, Ой Ерга қулаб тушган бўлар эди. - Агар улар бир-биридан бир оз узоқроқ бўлганида эди, Ой космосда йўқолиб кетган бўлар эди. - Агар улар бир-бирига ҳатто жиндаккина бўлса ҳам яқинроқ бўлганда эди, Ердаги сув сатҳининг кўтарилиш-пасайиш даражасига Ойнинг таъсири хавфли тус олган бўлар эди. Океан тўлқинлари паст текисликларни сув билан кўмиб ташлаган бўлар эди. Бунинг оқибатида юзага келадиган ишқаланиш океанларнинг температурасини кўтариб юборган ва Ер юзидаги ҳаёт учун муҳим бўлган сезгир температура мувозанати йўқолган бўларди. - Агар улар бир-биридан ҳатто жиндаккина бўлса ҳам узоқроқ бўлганда эди, Ердаги сув сатҳининг кўтарилиш ва пасайиши камайиб кетар, бу эса, ўз навбатида, океанларнинг кам ҳаракат-лигига олиб келар эди. Ҳаракатсиз сув денгиздаги ҳаётни хавф остига қўйган ва биз нафас олаётган кислород даражаси ҳам хавф остида қолган бўлар эди. 16 Ернинг температураси ва углеродга асосланган ҳаёт: Ҳар қандай тирикликнинг замини бўлган углероднинг мавжудлиги маълум бир чегарада турувчи температурага боғлиқ Углерод аминокислота, нуклеин кислота ва оқсил каби органик молекулалар учун муҳим модда ҳисобланади: бу ҳаётнинг асосини ташкил этади. Шу сабабдан, ҳаёт фақат углеродга асосланган бўлади. Углероднинг мавжуд бўлиши учун, температура 20 даража Цельсийдан кам ва 120 даража Цельсий (240°Ф) дан кўп бўлмаган ҳолатда бўлиши керак. Бу температура даражалари Ердаги температура даражаларига жуда мос тушади. Булар Ерда ҳаётнинг пайдо бўлиши ва бу ҳаётнинг давом этиши учун муҳим бўлган ўта сезгир мувозанатлардан айримларидир, холос. Бироқ, ҳатто шулар ҳам Ер ва оламнинг қатор тасодифлар натижасида вужудга келмаганлигини исботлаш учун етарли ва аниқ далиллардир. XX асрда қабул қилина бошланган «уйғунлик» ва «антропик принцип» концепциялари ҳам Аллоҳнинг мавжудлигидан гувоҳ берувчи далиллар сирасига киради. Ҳамоҳанглик ва мутаносиблик 14 аср олдин Қуръонда ғоят аниқлик билан таърифланган эди. ҚУЁШ, ОЙ ВА ЮЛДУЗЛАР ОРАСИДАГИ СТРУКТУРАВИЙ ФАРҚЛАР Тепангизда етти (қават) мустаҳкам (осмонни) бино қилдик. Яна чарақлаб турувчи чироқни (қуёшни) пайдо қилдик. («Набаъ» сураси, 12-13-оятлар) Бизга маълумки, Қуёш системасидаги ягона ёруғлик манбаи. Қуёшнинг ўзидир. Технологияда эришилган ютуқлар шарафи билан астрономлар Ойнинг ёруғлик манбаи эмаслигини, балки у бор-йўғи Қуёшдан унга етиб келадиган ёруғликни акс эттирувчи (қайтарувчи) эканлигини кашф қилдилар. Юқоридаги оятда ишлатилган «чироқ» сўзи арабча «сироож» деган сўзнинг таржимасидир. Араб тилидаги бу сўз ёруғлик ва иссиқлик манбаи бўлган Қуёшни тўлақонли тасвирлайди. Ой, Қуёш ва юлдузлар каби самовий жисмларга ишора қилиш учун Аллоҳ Қуръонда турли сўзларни ишлатган. Қуёш ва Ой структуралари ўртасидаги фарқ Қуръонда қуйидагидек ифодаланган: Кўрмадингизми, Аллоҳ етти осмонни қандай қаватма-қават қилиб яратди. Ойни улар ичида нур қилиб, Қуёшни эса чироқ қилиб қўйди. («Нуҳ» сураси, 15-16- Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 19 оятлар) Юқоридаги оятда «нур» сўзи (арабчада «нур») Ой учун ва «чироқ» сўзи (арабчада «сироож») Қуёш учун ишлатилган. Ой учун ишлатилган сўз ёруғликни акс эттирувчи, ёруғ, ҳаракатсиз жисмларни назарда тутади. Қуёш учун ишлатилган сўз эса ҳар доим ёниб турувчи, иссиқлик ва ёруғликнинг ўзгармас манбаи бўлган самовий жисмгаишорақилади. Бундан ташқари, «юлдуз» сўзи илдизи «нажама» бўлган арабча сўздан келиб чиққан бўлиб, у «пайдо бўлувчи, юзага келувчи, кўзга кўринадиган» маъноларини англатади. Қуйидаги оятдагидек, юлдузларга «сааҳиб» сўзи билан ҳам мурожаат қилинганки, у ярақлаган ва қоронғиликни ёруғлик билан тешувчи, ёнувчи жисмга нисбатан ишлатилган: (У қоронғиликни) тешувчи юлдуздир. («Ториқ» сураси, 3-оят) Энди биз Ойнинг ўзи ёруғлик таратмаслигини, балки Қуёш чиқарадиган ва унга етиб келадиган нурни акс эттиришини биламиз. Бу ҳақиқат Қуръонда инсоният илмий кашфиётлар қилиш воситаларига эга бўлмаган бир асрда ваҳий қилинган эди. Бу аср шундай аср эдики, у пайтларда одамларнинг самовий жисмлар ҳақидаги билими жуда чекланган, аниқроғи жуда паст даражада эди. Бу Ислом китобининг мўъжизакор табиатли эканлигига яна бир бор урғу беради. ОБИТАЛАР ВА АЙЛАНАЁТГАН КОИНОТ Коинотдаги буюк мувозанатни сақлаб турувчи энг муҳим сабаблардан бири шуки, самовий жисмлар муайян бир йўллар бўйлаб ҳаракатланадилар. Юлдузлар, сайёралар ва йўлдошларнинг барчаси ўз ўқи атрофида ҳамда ўзи тааллуқли бўлган система билан биргаликда ҳам айланади. Коинот худди фабрикадаги ғилдиракларга ўхшаб уйғун бир тартибда ишлайди. Кўриниб турган коинотда 100 миллиарддан кўпроқ галактикалар бор ва ҳар бир кичик галактика тахминан бир миллиардга яқин юлдузлардан иборат. Шунингдек, ҳар бир катта галактикада триллиондан ортиқ юлдуз мавжуд. 17 Бу юлдузларнинг кўпчилиги сайёраларга ва бу сайёраларнинг кўпчилиги ўз йўлдошларига эга. Бу самовий жисмларнинг барчаси жуда аниқ ҳисоблаб чикилган йўл ва орбиталар бўйлаб ҳаракат қилади. Миллионлаб йиллардан буён бу жисмларнинг ҳар бири бошқалари билан тўлақонли, ҳамоҳанг равишда, ўз йўллари бўйлаб ҳаракат қилиб юрибди. Бундан ташқари, жуда кўп кометалар ҳам улар учун олдиндан белгилаб қўйилган йўллар бўйлаб ҳаракат қилади. Яна шу нарсани таъкидлаш лозимки, коинотдаги йўллар фақатгина бир неча самовий жисмлар билан чекланган эмас. Қуёш системаси ва ҳатто бошқа галактикалар ҳам бошқа марказлар атрофида катта ҳаракат қилишини намоён этади. Ҳар йили Ер ва у билан бирга Қуёш системаси ҳам бир йил олдин турган жойидан 500 миллион км (310 миллион миля) ча олдинга силжийди. Ҳисобланишича, самовий жисмлар ўз йўлларидан ҳаттоки озгина четга чиққан тақдирда ҳам бу шундай оғир синоатларга олиб келган бўлардики, у бутун системанинг Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 20 ҳалокатга дучор бўлиши муқаррар, деган маънони англатади. Мисол учун, Ер ўз йўналишидан бор-йўғи 3 мм четга чиққанда бу ҳол қандай оқибатларга олиб келиши манбаларнинг бирида қуйидагидек тасвирланган: Қуёш атрофида айлана туриб, Ер шундай орбитада ҳаракат қиладики, ҳар 18 милада у тўғри йўналишдан фақатгина 2,8 миллиметрга четга чиқади. Ер ҳаракат қиладиган орбита ҳеч қачон ўзгармайди, чунки ҳаттоки 3 мм четга чиқиши ҳам ҳалокатли мусибатларга сабаб бўлар эди: агар четга чиқиш 2,8 мм ўрнига 2,5 мм бўлгавда эди, увда орбита жуда катта бўлар ва бизнинг барчамиз музлаб қолган бўлар эдик. Агар четга чиқиш 3,1 мм бўлгавда эди, биз ўлимга гирифтор бўлар эдик. 18 Шубҳасиз, Қуръон нозил бўлган пайтда инсоният на космосдаги миллионлаб километр масофаларда жойлашган жисмларни кузата оладиган бугунги телескоплар ёки замонавий кузатув техникаларига эга эди ва на физика ёки астрономия каби соҳаларда ҳозиргидек билимлар соҳиби эди. Шунинг учун ўша пайтда, оятда хабар берилганидек, космоснинг «(Юлдузлар ҳаракат қиладиган) йўллар» («Зориёт» сураси, 7-оят) ини илмий жиҳатдан аниқлашнинг имкони йўқ эди. Аммо ўша пайтда нозил қилинган Қуръони Карим, бу ҳақиқатга доир маълумотларни таъминлаб берган эди. Бу эса мазкур китоб шубҳасиз Аллоҳнинг каломи эканлигини исботлайди. Коинотдаги бошқа кўп кометалар сингари, қуйида кўрсатилган Галлей кометаси ҳам режали бир орбита бўйлаб ҳаракат қилади. Унинг ўзига хос орбитаси бўлиб, у шу орбита бўйлаб бошқа самовий жисмлар билан тўлақонли ҳамоҳанг ҳаракат қилади. Барча самовий жисмлар, жумладан, сайёралар, бу сайёраларнинг йўлдошлари, юлдузлар ва ҳатто галактикалар ҳам ўз орбиталарига эга бўлиб, бу орбиталар жуда пухта ўйланиб, ҳисоблаб чиқилган. Бундай мукаммал тартибни яратган ва бу тартибни таъминлаб турган зот - Аллоҳ бутун оламларнинг яратувчисидир. ҚУЁШНИНГ ҲАРАКАТ ТРАЕКТОРИЯСИ Қуръонда Қуёш ва Ойнинг муайян траекториялар бўйлаб ҳаракатланишига урғу берилган: У кеча ва кундузни, қуёш ва ойни яратган зотдир. (Бу иккисининг) ҳар бири фалакда сузиб юрар. («Анбиё» сураси, 33-оят) Бу оятдаги «сузиб юрар» сўзи арабчада «сабаҳа» сўзи орқали ифодаланган ва у Қуёшнинг космосдаги ҳаракатини тасвирлаш учун ишлатилади. Бу сўз Қуёшнинг космос оралаб бетартиб ҳаракатини эмас, балки ўзининг ўқи атрофида айланишини ва шу билан бирга, бир йўналиш бўйлаб ҳаракатланишини англатади. Шунингдек, Қуёшнинг ўз ўрнида қотиб туриши эмас, балки муайян бир траектория бўйлаб ҳаракатланиши ҳам бошқа бир оятда айтиб ўтилган: Қуёш (тинмай) ўз қароргоҳи сари сайр қилур. Бу қудратли ва билимли зот (Аллоҳ)нинг улчовидир. («Ёсин» сураси, 38-оят) Қуръонда зикр этилган бу хабарлар, бизнинг асримизда астрономия фанидаги ривожланишлар орқали кашф қилинди. Астрономия фани мутахассисларининг ҳисоблашича, Қуёш соатига 720 000 км (447000 миля) бўлган жуда катта тезлик билан Қуёш Апекси деб номланувчи йўл бўйлаб Вега юлдузи томон учиб бормоқда. Бу шундан далолат берадики, Қуёш Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 21 бир кунда тахминан 17,28 миллион километр (10,74 миллион миля) масофага учади. Қуёш билан бирга, унинг тортишиш системасида бўлган барча сайёралар ва йўлдошлар ҳам бир хил масофада учади. ОЙНИНГ ОРБИТАСИ Биз ойни ҳам, токи у эски хурмо бутоғидек булиб (эгилиб) қолгунича, манзилларга (ботадиган қилиб) улчаб қўйгандирмиз. На қуёш ойга етиши мумкин ва на кеча кундуздан ўзувчидир. (Қуёш, ой ва юлдузларнинг) ҳар бири (бир) фалакда сузадилар. («Ёсин» сураси, 39-40-оятлар) Ой бошқа сайёраларнинг йўлдошларига ўхшаб мунтазам орбитага риоя қилмайди. У Ерни айланаётиб, баъзида унинг орқа томонига ва баъзида эса олд томонига кўчади. Ер билан бирга Қуёш атрофини айланаётиб, у аслида космосда «8» ҳарфига ўхшаш ўзгармас шакл бўйлаб ҳаракатланади. Космосда Ой томонидан босиб ўтиладиган бу йўл Қуръонда эски хурмо бутоғига ўхшатиб тасвирланади ва у ростдан ҳам хурмо дарахти бутоғининг эгик шаклига ўхшайди. Дарҳақиқат, Қуръонда ишлатилган «уржун» сўзи ингичка ва эгилган хурмо бутоғини назарда тутади ва меваси териб олингандан кейин қоладиган қисмини тасвирлаш учун ишлатилади. Бу бутоқнинг «эски» деб тасвирланиши ҳам жуда монанддир, чунки эски хурмо бутоғи ингичкароқ ва кўпроқ қайрилган бўлади. Ой Ер билан биргаликда Қуёш атрофида айланар экан, у космос оралаб «8» ҳарфига ўхшаш траекторияда ҳаракатланади. Бу орбитанинг куриниши Қуръонда ваҳий қилинганидек, куриган хурмо бутоғининг эгилган шаклига ўхшайди. Шубҳасиз, 1400 йил илгари Ойнинг орбитаси ҳақида ҳеч бир инсоннинг бирор билимга эга бўлиши эҳтимолдан холи эди. Замонавий технология ва тўпланган билимлар орқали аниқланган бу шаклнинг Китобда ваҳий қилиниши Қуръоннинг илмий мўъжизаларидан биридир. ҚАМАРИЯ (ОЙ ЙИЛИ)НИ ҲИСОБЛАШ У қуёшни зиё (таратувчи) ва ойни нур (сочувчи) этган ҳамда йилларнинг ададини ва (вақт ва замонга доир) ҳисобни билишларингиз учун уни (ойни) манзилларга (бўлиб) ўлчаб қўйган зотдир. Буни Аллоҳ фақат ҳақ (ҳикмат) билангина яратди. Билувчи қавм учун оятларни (У) батафсил баён қилур. («Юнус» сураси, 5-оят) Биз ойни ҳам, токи у эски хурмо бутоғидек бўлиб (эгилиб) қолгунича, манзилларга (ботадиган қилиб) ўлчаб қўйгандирмиз. («Ёсин» сураси, 39-оят) Юқоридаги оятларнинг биринчисида Аллоҳ Ойнинг одамлар учун йилни ҳисоблашларида ўлчов воситаси бўлишини очиқ-ойдин ваҳий қилган. Шунингдек, бизнинг диққатимиз бу ҳисоблашлар Ойнинг ўз орбитасида айланаётиб, тутган ўринларига биноан амалга оширилишига қаратилади. Ер ва Ой ҳамда Ой ва Қуёш ўртасидаги бурчаклар мунтазам ўзгариб туриши боис, биз Ойни турли пайтда турли шаклларда кўрамиз. Жумладан, бизнинг Ойни кўра олишимиз унинг Қуёш томонидан ёритилиши туфайлидир. Биз Ердан туриб кўрадиган Ойнинг ярмидаги ёритилиш миқдори ўзгариб туради. Бу ўзгаришларни ёдда тутиб, инсонларга йилни ўлчаш имкониятини берувчи бир қанча ҳисоблашларни амалга ошириш мумкин. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 22 Ўтмишда бир ойлик вақт миқдори икки тўлин ой ўртасидаги вақт ёки Ойнинг Ерни айланиб чиқишида кетган вақтидан келиб чиқиб ҳисобланган. Шунга кўра, бир ой вақт 29 кун, 12 соат ва 44 дақиқага тўғри келар эди. Бу «қамария ойи» сифатида маълум. Ҳижрий тақвимга биноан, ўн икки қамария ойи бир йилни ташкил этади. Аммо Ҳижрий тақвим ва Георгий тақвими ўртасида ўн бир кунлик фарқ бор бўлиб, Георгий тақвимидаги бир йил Ернинг Қуёшни бир марта айланиб чиқишида кетадиган вақтга тенгдир. Энди эътиборимизни бошқа бир оятда бу фарқ ҳақида айтилган хабарга қаратамиз: (Улар) ғорларида уч юз йил турдилар ва яна тўққиз (йил)ни зиёда қилдилар. («Каҳф» сураси, 25-оят) Биз оятда ишора қилинган вақтга шу тарзда ойдинлик киритамиз: 300 йил X 11 кун (ҳар йили юзага келадиган фарқ) = 3300 кун. Бир қуёш йили 365 кун, 5 соат, 48 дақиқа ва 45,5 сониядан иборат эканлигини ҳисобга олсак, 3300 кун : 365,24 кун = 9 йил. Буни бошқача қилиб ифодаласак, Георгий тақвимига кўра 300 йил Ҳижрий тақвими бўйича 300+9 йилга тенгдир. Гувоҳ бўлганимиздек, бу оят аниқ ҳисоблаб чиқилган 9 йил фарқни назарда тутмоқда. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) Вақт тўғрисидаги ҳар кунги билимдан ортиқ бундай маълумотни ўз ичига олган Қуръон ғайритабиий ваҳийдир. ТОРТИШИШ КУЧИ ВА ОРБИТАЛ ҲАРАКАТЛАР Бас, қасамёд этурман қайта-қайта чиқиб турувчи билан, яширинувчи сайёралар билан, ... («Таквир» сураси, 15-16-оятлар) «Таквир» сурасининг 15-оятидаги «хуннас» сўзи «тортилмоқ ва орқагатисарилмоқ», «ичига тортмоқ ва изига қайтмоқ» маъноларини ўз ичига олади. 16-оятда «яширинувчи» деб таржима қилинган арабча жумла «куннас» («каанис» сўзининг кўплик шакли) бўлиб, у ҳаракатдаги жисмнинг уйи, маконига кириш ёки уясига кирувчи ва у ерда яширинувчи нарсаларнинг муайян бир йўлини назарда тутади. Яна 16-оятдаги «жаваар» («жарияҳ» сўзининг кўплик шакли) сўзи кўчадиган ва оқадиган бирор нарсани англатади. Шу маъноларни назарда тутган ҳолда, бу оятлар сайёраларнинг тортишиш кучлари ва уларнинг ўз орбиталарида ҳаракат қилишларига ишора қиляпти деб тушуниш мумкин. Юқорида қайд этилган оятлардаги бу сўзлар тортишиш кучига асосланган орбитал ҳаракатларни тўлиқ тасвирлайди. Булардан, «хуннас» сўзи сайёраларнинг ўз марказлари томон тортилиши ва уларнинг Қуёш системасининг маркази бўлган Қуёш томон ҳам тортилишини англатади. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) Гарчи бу тортишиш кучи XVII ва XVIII асрларда яшаб ўтган Исаак Ньютоннинг математик формулалари билан кашф қилинган бўлсада, у коинотда аллақачон мавжуд эди. 16-оятдаги «жаваар» сўзи тортишиш кучига қарши бўлган марказдан қочма куч таъсирида юзага келадиган орбитал ҳаракатларга урғу беради. Шубҳасиз, «жаваар» сўзининг «хуннас» (марказ томон тортилиш, тортилиш) ва «куннас» (ҳаракатдаги жисмнинг уйи, маконига кириш йўли) лар билан бирга ишлатилиши, 1400 йил аввал бирор кишининг билиши даргумон бўлган муҳим илмий ҳақиқат тўғрисида далолат беради. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) Бундан ташқари, мазкур оятлар Қуръонда қасамёд этилган мавзулардан бири бўлиб, бу мавзунинг аҳамиятлилигидан дарак берувчи бошқа бир нишонадир. ЕРНИНГ ШАРСИМОНЛИГИ У осмонлар ва Ерни ҳақ (ҳикмат) билан яратгандир. У кечани кундузнинг устидан ўрар, кундузни кечанинг устидан ўрар. («Зумар» сураси, 5-оят) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 23 Қуръонда коинотни тасвирлаш учун ишлатилган сўзлар жуда нодирдир. Юқоридаги оятда «ўрамоқ» деб таржима қилинган арабча сўз «йукаввир» дир. Ўзбек тилида бу сўз бирор нарса устидан бошқасини айлантириб ўраш, атрофидан бир неча бор айлантириб жойлаш, боғлаш деган маъноларни англатади. Араб тили луғатларида эса бу сўз худди саллани бошга ўрагандек, бирор нарсани бошқа нарса атрофида ўраш фаолиятини ифодалаш учун ишлатилган. Оятда кун ва туннинг бир-бирини ўраши ҳақида берилган маълумот дунёнинг шакли тўғрисидаги аниқ маълумотни ўз ичига олади. Бу ҳақиқат Ер фақат шарсимон шаклда бўлсагина ҳақдир. Бу шундан далолат берадики, VII асрда нозил қилинган Қуръонда дунёнинг айлана шаклда эканлигига ишора қилинган. Бироқ шу нарсани ёддан чиқармаслигимиз лозимки, ўша пайтларда астрономик тушунчалар дунёни ўзгача талқин қилар эди. Ўшанда ҳамма одамлар дунёни ясси текислик деб ўйлар ва ҳамма ил-мий ҳисоблаш ва тушунтиришлар мана шу ақидага асосланар эди. Аммо муқаддас Қуръон коинотни тасвирлашга келганда энг аниқ сўзларни топиб ишлатган. Фақатгина бизнинг асримизда тўғри идрок этиладиган бу фактлар Қуръонда жуда узоқ вақтдан бери мавжуд бўлиб келган. ЕРНИНГ ГЕОИД ШАКЛИ Шундан кейин Ерни (туяқуш тухуми шаклида) ёйиб, текислаб қўйди. («Нозиот» сураси, 30-оят) Юқоридаги оятда, «даҳаа» сўзи асл араб тилида ишлатилган. «Ёйиб, текислаб қўйди» деб таржима қилинган бу сўз «ёзмоқ, ёймоқ, тўшамоқ» маъносини англатувчи «даҳав» сўзидан келиб чиққан. Гарчи «даҳав» сўзи суртмоқ ёки тартибга солмоқ маъноларини ҳам англатсада, у оддийгина қилиб тартибга солишни эмас, балки доира шаклида тартибга солишни тасвирлайди. Айлана тушунчаси «даҳав» сўзидан ясалган бошқа сўзларда ҳам учрайди. Масалан, «даҳав» сўзи ўйин майдонидаги тешикка болаларнинг тўп туширишини, тошларни тешикка тушириш билан боғлиқўйинлар ва ёнғоқлар билан ўйналадиган ўйинларга нисбатан ҳам ишлатилади. Бу сўз ўзагидан ясалган сўзлар туяқушнинг уя қуриши, ўзи ётадиган, тухум қўядиган жойларини тошдан тозалаши ва тухумининг ўзига нисбатан ҳам ишлатилади. Дарҳақиқат, Ер тухумга ўхшаб кетадиган тарзда думалоқ шаклда. Ернинг бир оз яссиланган шарсимон шакли геоид номи билан маълум. Мана шу нуқтаи назардан, «даҳаа» сўзининг ишлатилиши Аллоҳ Ерга берган шакли ҳақида муҳим маълумотни ўз ичига олади. Узоқ асрлар давомида одамлар Ерни бутунлай ясси деб тасаввур қилишар эди ва фақатгина яқиндагина янги технологиялар шарофати билан ҳақиқатни билиб олишди. Дарвоқе, бу ҳақиқат Қуръонда ўн тўрт аср илгари ваҳий қилинган эди. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 24 ЕР ВА ФАЗОНИНГ ДИАМЕТРЛАРИ Эй жинлар ва инсонлар жамоаси! Агар сизлар осмонлар ва Ер ҳудудларидан ўтиб кетишга қодир бўлсангиз, ўтиб кетаверингиз! Куч-қудратсиз сира ўтиб кета олмагайсиз! («Ар-Раҳмон сураси, 33-оят) Юқоридаги оятда «ҳудудлар» деб таржима қилинган арабча сўз «ақтоор»дир. Бу диаметр деган маънони англатувчи «қутр» сўзининг кўплик шаклидир, у осмонлар ва Ернинг кўп диаметрлари борлигини англатади. Араб тилвда ишлатилган сўзнинг шаклвдан унинг бирлик, кўплик (иккитадан кўп) ёки иккилик шаклида ишлатилганлигини айтиб бериш мумкин. Шунинг учун бу ерда ишлатилган сўзнинг шакли кўплик бўлиб, у яна бир мўъжизавий маълумотни назарда тутади. Уч ўлчовли жисм, у фақат бекам-кўст шарсимон бўлгандагина бир диаметрли бўлади, дейиш мумкин. «Диаметрлар» атамаси фақатгина носимметрик, лекин, асосан, шарсимон шаклни билдиради. Қуръонда танланган «диаметрлар» сўзи Ернинг геоид шакли ҳақвда аломат бериши нуқтаи назаридан жуда аҳамиятлидир. Оятдаги иккинчи диққатга сазовор мавзу Ер ва осмонларнинг диаметрлар жиҳатдан алоҳида-алоҳида эслатиб ўтилганлигидадир. Альберт Эйнштейннинг «умумий тортишиш назарияси»га биноан, коинот кенгайиб бормоқда. Лекин бу галактикалар ва бошқа самовий жисмлар космосда тўзғиб юрибди, деган маънони англатмайди. Бу космоснинг кенгаяётганлигини ва галактикалар орасвдаги масофа ўсаётганлигини англатади. «Ар-Раҳмон» сурасининг 33-оятидаги «осмонлар ҳудудлари»нинг таърифи космоснинг шарсимон структурадан иборат эканлигини кўрсатади. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчвдир.) Шу йўсинда космоснинг диаметрлари космосдаги турли нуқталардан олиб қаралганда турлича бўлади, демак, мунтазам кенгайиб бораётган космоснинг диаметрлари ҳам фарқланиб бораверади. Мана шу нуқтаи назардан «чегара, ҳудуд» маъносини англатувчи сўзнинг кўплик шаклда ишлатилиши донолик тимсолидир ва бу ҳам Қуръоннинг ҳамма нарсадан хабардор Парвардигоримизнинг ваҳийси эканлигидан нишонадир. АТМОСФЕРА ҚАТЛАМЛАРИ Коинот ҳақида Қуръон оятларида хабар берилган далиллардан бири - осмоннинг етти қатламдан ташкил этилганлигидир. У шундай зотки, сизлар учун Ердаги барча нарсаларни яратди. Сўнгра само сари «турди-да», уни етти қават осмондан иборат қилиб қўйди. У барча нарсани билувчи (доно)дир. («Бақара» сураси, 29-оят) Сўнгра тутун ҳолатда бўлган осмонни (яратишни) қасд этди. Бас, икки кунда етти осмонни барпо қилди ва ҳар бир осмонга (унга буюрилган) ишни (вазифасини) ваҳий қилди. («Фуссилат» сураси, 11-12-оятлар) Қуръоннинг бир қанча оятларида учрайдиган «осмонлар» сўзи ернинг юқорисидаги осмонга ҳамда бутун коинотга нисбатан ишлатилган. Мазкур сўзнинг берилган бу маъносидан шу нарсани англаш мумкинки, Ернинг осмони ёки атмосфераси етти қатлам қилиб яратилган. Ҳақиқатан ҳам, бугунги кунда шу нарса маълумки, бизнинг дунёимизнинг атмосфераси бирбирининг устида ётувчи турли қатламлардан иборат. 20 Кимёвий таркиблар ёки ҳаво температура мезонларига асосланган таърифлар Ер атмосферасининг етти қатламдан иборат эканлигини таъкидлайди. 21 «Чекли нозик Тўр модели» (об-ҳаво ҳолатларини 48 соат учун аниқлаб берадиган атмосфера модели) га кўра атмосферанинг ҳам етти қатлами бор. Замонавий геологик таърифларга кўра, атмосферанинг етти қатлами қуйидагилардан иборат: Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 25 1. Тропосфера 2. Стратосфера. 3. Мезосфера. 4. Термосфера 5. Эгзосфера. 6. Ионосфера. 7. Магнитосфера. Қуръондаги «Фуссилат» сурасининг 12-оятида «(У) ҳар бир осмонга (унга буюрилган) ишни (вазифасини) ваҳий қилди,» деб таъкидланади. Бошқа сўзлар билан айтганда, Аллоҳ ҳар бир осмонга ўз бурчини, мажбуриятини юклаганини маълум қилади. Шубҳасиз, кейинроқ бериладиган бўлимларда кўрсатиб ўтилгандек, бу қатламларнинг ҳар бири Ер юзидаги инсоният ва барча жонзотларнинг яшаши учун жуда муҳим вазифани ўтайди. Ҳар бир қатламнинг ёмғирни шакллантиришдан тортиб токи зарарли нурларнинг олдини олиш, радиотўлқинларни акс эттиришдан тортиб токи метеоритлар ҳалокатли оқибатларининг олдини олишдек ўзига хос функциялари бор. Куйида қайд этилган оятлар атмосфера етти қатламининг кўриниши ҳақида бизга маълумот беради: Кўрмадингизми, Аллоҳ етти осмонни қандай қаватма-қават қилиб яратди. («Нуҳ» сураси, 15-оят) (У) етти осмонни қатма-қат қилиб яратган зотдир, ... . («Мулк» сураси, 3-оят) Бу оятларда ўзбек тилига «қаватма-қават, қатмақат» деб таржима қилинган «тибаақ» арабча сўзи «қатлам, мос қоплама ёки бирор нарса учун жилд» маъноларини англатади ва бу юқоридаги қатлам қуйироқдагисига қандай мувофиқ мослаштирилганлигига урғу беради. Ушбу сўз бу ерда ҳам кўплик шаклида ишлатилган. Осмоннинг оятда қатма-қат деб тасвирланганлиги, шубҳасиз, атмосфера ҳақида билдирилган жуда мукаммал иборадир. XX аср технологияларисиз кашф қилишнинг имкони бўлмаган бу ҳақиқатлар ҳақида 1400 йил муқаддам Қуръони Каримда муфассал хабар берилиши улкан бир мўъжизадир. ЯХШИ ҲИМОЯЛАНГАН ОСМОН Қуръонда Аллоҳ бизнинг эътиборимизни осмоннинг жуда бир муҳим хусусиятига тортади: Осмонни сақланиб турувчи том қилиб қўйдик. Улар (мушриклар) эса уларнинг аломатларидан юз ўгирувчидирлар. («Анбиё» сураси, 32-оят) Осмоннинг бу хусусияти XX асрда амалга оширилган илмий тадқиқотлар орқали исботланди: Ерни ўраб турган атмосфера ҳаётнинг давом этиши учун аҳамиятли функцияларни бажаради. У Ерга яқинлашиб келган кўплаб катта-кичик метеоритларни йўқ қилиб, уларнинг Ерга қулаб тушишини бартараф Атмосфера фақатгина ҳаёт учун талаб этиладиган нурларнинг Ергача етиб келишига йўл қўяди. Масалан, у ультрабинафша нурларни дунёга фақатгина қисман етказиб беради. Бу ўсимликларга фотосинтез ҳодисасини амалга оширишига ва шу жумладан, барча жонзотларнинг яшашига имкон берадиган энг тўғри миқдордир. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 26 қилади ва мавжудотларга зарар етказишнинг олдини олади. Бундан ташқари, атмосфера жонзотларга зарарли бўлган, космосдан кириб келувчи ёруғлик нурланишларини фильтрлайди. Атмосферадаги бу функциянинг энг ҳайратга қолдирадиган жиҳати шундаки, у фақатгина хавфсиз ва фойдали нурларни кўринадиган ёруғлик, ультрабинафшага яқин бўлган нур ва радиотўлқинларни ўтказади. Бу радиацияларнинг барчаси ҳаёт учун зарурийдир. Атмосфера фақатгина қисман ўтказадиган ультрабинафшага яқин бўлган нурлар ўсимликларнинг фотосинтези ҳамда барча мавжудотларнинг яшаши учун жуда муҳим роль ўйнайди. Қуёшдан чиқадиган кўпчилик хавфли ультрабинафша нурлар атмосферанинг азон қатламида фильтрланади. Ультрабинафша нурлар спектрининг фақат чекланган ва зарурий қисмигина Ергача етиб келади. Атмосферанинг ҳимояловчи функцияси шу билан тугамайди. Атмосфера, шу билан бирга, космоснинг тахминан -270°С (-454°Ф) бўлган аёвсиз совуғидан Ерни асрайди. Ерни зарарли таъсирлардан ёлғиз атмосферанинг ўзи ҳимоя қилмайди. Атмосферага қўшимча равишда Ван Аллен белбоғи - Ернинг магнит майдонидан ҳосил бўлган қатлам ҳам бизнинг сайёрамизга таҳдид солувчи зарарли радиацияларга қарши қалқон бўлиб хизмат қилади. Қуёш ва бошқа юлдузлардан муттасил чиқадиган бу радиация тирик жонзотларга ҳалокатли таъсир қилади. Агарда Ван Аллен белбоғи бўлмаганда эди, Қуёшда вақт-вақти билан содир бўладиган «Қуёш чақнашлари» деб аталувчи жуда катта энергия портлашлари Ер юзидаги ҳаётни барбод килган бўлар эди. Ван Аллен белбоғининг аҳамияти тўғрисида Доктор Хюг Росс шундай дейди: Аслида бизнинг Қуёш системамиздаги сайёраларнинг бирортасвда ҳам Ерникидек ўта юқори зичлик мавжуд эмас. Бу улкан никель-темир ядро бизнинг улкан магнит майдонимиз учун масъулдир. Бу магнит майдон Ван Аллен радиация қалқони (белбоғи) ни ҳосил қиладики, у Ерни радиация бомбардимонларидан ҳимоя қилади. Агар бу қалқон бўлмаганда эди, Ер юзида тирикликдан нишон бўлмас эди. Магнит майдонга эга бўлган бошқа ягона қоятошли сайёра бу - Меркурийдир, аммо ундаги магнит майдоннинг қуввати Ерникига нисбатан 100 баробар кучсиздир. Ҳатто бизнинг сингил сайёрамиз бўлган Венера ҳам магнит майдонга эга эмас. Ван Аллен радиация қалқони Ерга ато қилинган танҳо конструкциядир. 22 Ернинг магнит майдони туфайли юзага келадиган магнитосфера қатлами Ерни самовий жисмлар, зарарли космик нурлар ва зарралардан ҳимоя қилувчи қалқон вазифасини ўтайди. Юқоридаги расмда Ван Аллен белбоғи деб ҳам аталадиган бу магнитосфера қатлами кўриниб турибди. Ердан бир неча километр юқорида ўрин олган бу белбоғлар Ер юзидаги тирик жонзотларни космосдан етиб келиши муқаррар бўлган фалокатли энергиялардан ҳимоя қилади. Бу илмий топилмаларнинг барчаси дунёнинг ўзгача усулда ҳимоя қилинганлигидан далолат беради. Муҳими шундаки, яратилган бу ҳимоя ўн тўрт аср илгари Қуръони Каримнинг «Осмонни сақланиб турувчи том қилиб қўйдик», деган оятида маълум қилинган эди. Бир неча йиллар олдин аниқланган мана шундай портлашларнинг фақат биттаси узатадиган энергия Иккинчи жаҳон уруши охирида Хиросима устига ташланган бомбага ўхшаш атом бомбаларидан 100 миллиардига тенг эканлиги ҳисоблаб чиқилган. Портлаш содир бўлгач, эллик саккиз соатдан сўнг компасларнинг магнитли миллари ноодатий ҳаракатларни намоён қилганлиги ва Ер атмосферасидан 250 км (155 миля) баландликда температура тўсатдан Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 27 2500°С (4532'Ф) га чиқиб кетганлиги кузатилди. Қисқаси, Ердан жуда баландда мукаммал бир тизим ишлаб турибди. У биз яшаб турган дунёни ўраб туради ва уни ташқи таҳдидлардан ҳимоя қилади. Кўп асрлар муқаддам бу ҳимоячи қалқон вазифасида хизмат қилаётган дунёнинг атмосфераси ҳақида Аллоҳ бизга Қуръонда хабар берган эди. ГУМБАЗ ҚИЛИБ ЯРАТИЛГАН ОСМОН У сизлар учун Ерни «пояндоз», осмонни «бино» қилиб қўйди ва осмовдан сув тушириб, у сабабли сизларга ризқ сифатида мевалар (мевали дарахтлар)ни ундирди. Бас, билиб туриб, Аллоҳга (ибодатда) бошқа (сохта маъбуда)ларни тенглаштирмангиз! («Бақара» сураси, 22-оят) Бу оятда осмон «ас-самааъ бинааъ» деб тасвирланган. «Гумбаз» ёки «шифт» маъноларини ҳам англатадиган бу сўз бадавийлар томонидан ишлатилган чодирга ўхшаб кетувчи бошпанани ҳам тасвирлайди. 23 Осмонни чодирга ўхшаш бино деб тасвирлаш билан Қуръон унинг ташқи элементларга қарши ҳимоя шакли эканлигига урғу бермоқда. Ҳаттоки биз бехабар бўлсак-да, кўп сонли метеоритлар худди бошқа сайёраларга тушгани каби, бизнинг Еримизга ҳам тушади. Бу метеоритлар нима учундир бошқа сайёраларда улкан кратерлар ясайди-ю, бизнинг Еримизга келганда бирор зарар етказмайди. Бунга асосий сабаб - Ернинг метеорит тушишига қаттиқ қаршилик кўрсатишидадир. Метеорит бу қаршиликка узоқ бардош бера олмайди ва ишқаланиш таъсирида ёниб кетиши билан ўзининг катта миқдордаги массасини йўқотади. Оғир мусибатларга гирифтор қилиши мумкин бўлган хавф, атмосферанинг мавжудлиги туфайли шу йўсинда бартараф этилади. Атмосферанинг ҳимояловчи хислати билан боғлиқ юқорида қайд этилган оятларга қўшимча равишда, эътиборимизни қуйидаги оятда тасвирланган атайлаб яратилганликка қаратамиз: Аллоҳ сизларга ердаги нарсаларни ва денгизда Унинг амри билан сузаётган кемаларни бўйсундириб қўйганини ҳамда ўзи осмонни Ерга изнисиз қулаб тушишдан тутиб туришини кўрмадингизми?! Дарҳақиқат, Аллоҳ одамларга нисбатан меҳрибон ва раҳмлидир. («Ҳаж» сураси, 65-оят) Бундан олдинги бўлимларда муҳокама қилинган атмосферанинг ҳимояловчи хислати Ерни космосдан, бошқача айтганда, ташқи элементлардан асрайди. Юқоридаги оятда осмонга ишора қилувчи «гумбаз» сўзи билан бизнинг эътиборимиз Пайғамбаримиз (с.а.в.) даврида билишнинг имкони бўлмаган осмоннинг бу жиҳатларига қаратилади. Бу маълумотларнинг 1400 йил аввал, ҳали космик кемалар ва баҳайбат телескоплар бўлмаган бир пайтда, Қуръонда айтилиши шу нарсадан далолат берадики, Қуръон ҳамма нарсани билгувчи Парвардигоримизнинг сўзидир. Осмонга боқаётган аксари одамлар атмосферанинг ҳимояловчи жиҳати ҳақида мулоҳаза юритмайдилар. Улар деярли ҳеч қачон агар бу структура бўлмаганда дунёнинг қандай макон бўлиши мумкинлиги тўғрисида ўйлаб кўришмайди. Юқоридаги фотосурат АҚШнинг Аризона штатига тушган метеорит ҳосил қилган баҳайбат кратерга оиддир. Агар атмосфера бўлмаганида миллионлаб метеоритлар Ерга тушган ва Ер яшаб бўлмас харобага айланган бўлар эди. Бироқ атмосферанинг ҳимояловчилик жиҳати тирик жонзотларнинг бехатар ҳаёт кечиришига имконият яратади. Бу, шаксиз, Аллоҳнинг ўз бандаларига берган паноҳи, шунингдек, Қуръонда тантанавор эълон қилинган мўъжизадир. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 28 ҚАЙТАРУВЧИ ОСМОН Қуръондаги «Ториқ» сурасининг 11- ояти осмоннинг қайтарувчанлик функцияси ҳақида хабар беради: Қасамёд этаман қайтарувчи осмон билан. («Ториқ» сураси, 11- оят) Қуръон таржималарида «қайтармоқ» деб берилган арабча «ражъ» сўзи «орқага жўнатувчи» ёки «қайтарувчи» каби маъноларга эга. Маълумки, Ерни ўраб турган атмосфера кўп қатламлардан ташкил топган. Ҳар бир қатлам Ер юзида ҳаётни таъмин этишдек муҳим мақсад сари хизмат қилади. Тадқиқотлар бу қатламларнинг дуч келинган материал ёки нурларни қаердан келган бўлса, ўша ёққа, агар космосдан келган бўлса, яна космосга, агар Ердан келса, яна Ерга қайтариб юбориш функциясига эга эканлигини аниқлади. Энди келинг, Ерни ўраб турган қатламларнинг бундай қайтарувчанлик функциясини бир неча ўринли мисоллар орқали текшириб кўрамиз. Ердан 13-15 километр (8-9,3 миля) баландликда бўлган тропосфера Ер юзидан кўтариладиган сув буғларини суюлтириб, орқага ёмғир қилиб жўнатади. Ердан 25 километр (15,5 миля) баландликдаги стратосферанинг қуйи қатлами бўлган озон қатлами космосдан келаётган зарарли радиациялар ҳамда ультрабинафша нурларни акс эттириб, ҳар иккаласини ҳам қайтариб космосга жўнатади. Ионосфера Ердан узатиладиган радиотўлқинларни, худди пассив алоқа тизими бўлган сунъий йўлдошлар каби акс эттириб, дунёнинг турли бурчакларига қайтаради. Шу йўсинда, у электр симисиз алоқа, радио ва телевизион эшиттиришларни жуда узоқ масофаларга етказиш имкониятини таъминлайди. Магнитосфера қатлами Қуёш ва бошқа юлдузлардан чиқадиган зарарли радиоактив зарраларни Ерга етиб келмасиданоқ космосга қайтариб юборади. Бор-йўғи яқин ўтмишдагина аниқланган атмосфера қатламларининг бу хислати минг йиллар бурун Қуръонда хабар берилган эдики, у яна бир бор Қуръон Аллоҳнинг каломи эканлигини тасдиқлайди. ЕРНИНГ ҚАТЛАМЛАРИ Қуръонда Ер ҳақида берилган маълумотлардан бири унинг етти қатламли осмонга ўхшатилганлигидадир. Аллоҳ етти осмонни ва Ердан ҳам ўшанча миқдорни (етти қаватни) яратган зотдир. (Аллоҳнинг) амри (фармони) уларнинг (осмон ва Ер) ўртасида нозил бўлиб турар. Токи сизлар Аллоҳнинг барча нарсага қодир эканини ва Аллоҳ барча нарсани Ҳар йили декабрь ойининг иккинчи ҳафтасида Геминид метеорит ёмғирининг энг кучайган пайти кузатилади. Фотосуратдаги қисқа чизиқлар юлдузларга тегишли излардир; узунроқ чизиқлар эса метеоритларга тегишли. Суратда кўриниб турган ёмғирдаги метеоритлар соатига 58 тагача тушади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 29 (Ўз) билими билан иҳота қилиб олганини билишларингиз учун (У шундай қилди). («Талоқ» сураси, 12-оят) Юқорида берилган оятдаги маълумот илмий манбаларда ўз тасдиғини топган. Бу манбаларда айтилишича Ер етти қатламдан ташкил топган. Олимлар томонидан аниқланган бу қатламлар қуйидагичадир: 1-қатлам. Сув литосфераси. 2-қатлам. Ер литосфераси. 3-қатлам. Астеносфера. 4-қатлам. Юқори мантия. 5-қатлам. Ички мантия. 6-қатлам. Ташқи ядро. 7-қатлам. Ички ядро. Литосфера сўзи грекча «литос» сўзидан ясалган бўлиб, «тош» маъносини англатади ва бу Ернинг устки қатламини ташкил этувчи қаттиқ қатлам ҳисобланади. Бу қатлам бошқа қатламларга нисбатан анча юпқа. Океанлар тубидаги литосфера ундан-да юпқароқ бўлиб, вулқон ҳаракатлари кўп содир бўладиган ҳудуд ҳисобланади. Унинг ўртача қалинлиги 80 км (49,7 миля) га тенг. У бошқа қатламларга қараганда совуқроқ ва қаттиқроқ бўлгани боис, Ернинг қобиғини ҳосил қилади. Литосферадан кейин келувчи қатлам астеносфера бўлиб, у «кучсиз, заиф» маъноларини англатувчи астенес сўзидан келиб чиққан. Бу қатлам литосферага қараганда юпқароқ ва кўчувчан. У геологик вақт давомида юқори температура ва босим остида қўйилганда эрийдиган иссиқ, ярим қаттиқ моддалардан ташкил топган. Шу сабабли ҳам, қаттиқ литосфера секин кўчаётган астеносфера узра сузади ёки силжийди. 24 Бу қатламлар остида 2900 км (1800 миля) қалинликдаги ярим қаттиқ тошли жинслардан иборат мантия деб номланувчи юқори температурали қатлам ётади. Бу қатлам Ер қобиғига нисбатан кўпроқ темир, магний ва кальцийни ўз ичига олади, шунингдек, у иссиқроқ ва зичроқдир, чунки Ердаги температура ва зичлик чуқурлашган сари ўсиб боради. Ернинг қоқ марказида ядро жойлашган бўлиб, у мантияга нисбатан тахминан икки баробар зичроқдир. Бундай зичликка сабаб, унинг тошли жинсларга қараганда юқори нисбатли металлар (темир-никель қотишмаси)дан ташкил топганлигидадир. Ернинг ядроси икки қисмдан иборат. Уларнинг бири 2200 км (1370 миля) қалинлиқдаги суюқ ташқи ядро ва иккинчиси 1250 км (777 миля) қалинликдаги қаттиқ ички ядродир. Суюқ ташқи ядро Ер айланганда, сайёранинг магнит майдонини таъминлаб беради. Ер ва осмон қатламлари ўртасидаги ўхшашлик ҳақидаги бу ҳақиқат фақатгина XX аср технологиялари орқали аниқланганлиги шубҳасиз, Қуръоннинг бошқа бир илмий Ердаги ҳаёт учун сувнинг бўлиши жуда зарур. Сувнинг ҳосил бўлишида роль ўйнайдиган омилларнинг бири атмосферанинг қатламларидан бири бўлган тропосферадир. Тропосфера қатлами Ер юзидан кўтарилган сув буғларини суюлтиради ва ўша заҳотиёқ Ерга ёмғир шаклида қайтаради. Ердаги ҳаёт учун фалокатли бўлиши мумкин бўлган нурларнинг ўтишига тўсқинлик қилувчи атмосфера қатлами озоносферадир. Озоносфера ультрабинафша каби зарарлик осмик нурларни қайтариб яна космосга жўнатади ва шу тарзда бу нурларнинг Ерга етиб келиши ва ҳаётга зарар етказишининг олдини олади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 30 мўъжизасидир. ЕРНИНГ ЎЗИДАГИ ЮКНИ ЮЗАГА ЧИҚАРИШИ Қачонки, Ер ўзининг зилзиласи билан қимирлаганида, Ер «юк»ларини (юзага) чиқариб ташлаганида ва инсон: «Унга не бўлди экан?» - деб қолганида - ана ўша кунда Ер ўз хабарларини сўзлар. («Залзала» сураси, 1-4-оятлар) Араб тилидаги «зилзаал» сўзи ер қимирлаши ёки силкинишини англатади, «асқоалаҳаа» сўзи эса «юк, оғир юклар» деган маънони беради. Агар юқоридаги оятлар биринчи маъно нуқтаи назаридан олиб қаралса, гап зилзилалар ҳақидаги муҳим бир илмий ҳақиқат хусусида кетаётганлиги яққол кўринади. «Залзала» сурасининг 2-ояти Ернинг ўз юкларини юзага чиқаришини қайд этган. Ростдан ҳам, кейинги йилларда олиб борилган тадқиқотлар натижасида шу нарса аниқландики, Ернинг марказида оғир металлар мавжуд ва бу металлар Ер юзасига ҳаракатлар туфайли чиқиб келади. Геолог мутахассисларнинг ҳисоблашларига кўра, Ер совиганда, оғир ва зич моддалар уларнинг марказига чўккан, енгил моддалар эса юзасига чиқиб қолган. Шу сабабдан, Ернинг қобиғи унча оғир бўлмаган моддалар (базальт, гранит тошлар) дан ташкил топган. Оғир металл (никель ва темир) лар эса ядрода тўпланган. Демак, эриган металлардан ташкил топган ер остидаги қатлам юзадагига қараганда оғирроқ ва зичроқ материаллардан иборат. Зилзилалар давомида юза остидаги оғир моддалар юқорига чиқиш имкониятига эга бўлади ва Ер шу йўсинда ўзининг юкларини, Қуръонда зикр этилганидек, юзага чиқариб ташлайди. Жумладан, металл захиралари энг кўп жамланган ҳудудлар вулқон фаолияти энг кўп кузатиладиган ҳудудлар ҳамдир. Кенг кўламда олиб борилган тадқиқотлар натижасида яқинда пайдо бўлган бу илмий топилмалар Аллоҳ томонидан Қуръонда кўрсатиб ўтилган илмий далиллардан бир шингилдир, холос. ТОҒЛАРНИНГ РОЛИ Қуръон диққатни тоғларнинг жуда муҳим геологик функцияларига тортади: Ер уларни (одамларни) тебратмаслиги учун унда мустаҳкам турувчи тоғларни (пайдо) қилдик ... («Анбиё» сураси, 31-оят) Оятда хабар берилишича, тоғлар Ердаги силкинишларнинг олдини олиш функциясини бажаради. Қуръон нозил қилинган пайтда бу чин ҳақиқатни ҳеч Атмосферанинг ҳар бир қатлами инсонлар учун фойдали хислатларга эга. Мисол учун, ионосфера қатлами маълум бир марказдан узатилаётган радио тўлқинларни акс эттириб, Ерга қайтаради ва шу йўсинда теле ва радиоэшиттиришларни узоқ масофалардан қабул қилинишига имкон яратади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 31 ким билмас эди. Бу ҳақиқат олиб борилган замонавий геологик тадқиқотлар натижасида яқиндагина очилди. Илгарилари тоғлар Ер юзасида қад кўтарган бўртмалар холос, деб тушунилар эди. Аммо олимлар унинг асло бундай эмаслиги ва тоғ илдизи номини олган қисмлар пастга қараб тоғларнинг баландлигидан 10-15 баробар кўпроқ кириб кетганлигини кашф қилишди. Мана шу хусусияти билан тоғлар чодирни мустаҳкам тутиб турувчи мих ёки қозиққа ўхшаш ролни ижро этади. Мисол учун, чўққиси Ер юзасидан тахминан 9 км баланд бўлган Эверест тоғининг 125 км (77,7 миля)дан чуқурроқ илдизи бор. 25 Тоғлар Ер қобиғини ташкил этувчи жуда катта тектоник плиталарнинг кўчиши ва тўқнашуви натижасида ҳосил бўлади. Иккита тектоник плита тўқнашганда улардан кучлироғи бошқасининг тагига сирғалиб киради, тепада қолгани эса қайрилади ва тепаликлар ҳамда тоғлар шаклини олади. Пастда қолган қатлам ер тагига кириб боришда давом этади ва пастга қараб чуқур узайтма ясайди. Пировардида, олдинроқ айтиб ўтганимиздагидек, тоғлар Ер юзида кўриниб турувчи қисми каби пастга томон чўзилган катта қисмга эга бўлади. Илмий бир манбада тоғларнинг структураси қуйидагидек тасвирланади: Қуруқликлар, тоғ тизмаларига ўхшаб қанчалик қалин бўлса, ўша ердаги қобиқ шунчалик мантияга чўкади. 26 Жаҳонга мапгҳур сув ости геологи профессор Сиаведа тоғларда уларни юзадаги қисмга маҳкам тутиб турувчи илдизсимон поя борлигига қарата қуйидагича изоҳ беради: Тоғларнинг ер юзаси остида чуқур илдизлари бўлади. (Франк Пресс ва Реймонд Сивер, Earth (Ер), 3-нашри [Сан-Франциско: W.H.Freeman & Company: 1982], 413.) Схематик кесма. Тоғларнинг қозиққа ўхшаб ерни ўйиб кирган чуқур илдизлари мавжуд. (Андре Кейллукс ва Ж. Муди Стюарт. Anatomy of the Earth (Ер анатомияси). [McGraw-Hill Companies: 1968], 220.) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 32 Бошқа бир расм, чуқур илдизлари борлиги туфайли, тоғларнинг шаклан қанчалик қозиқсимон эканлигини кўрсатади. (Эдуард Ж. Тарбук ва Фредрик К. Лутгенс. Earth Science (Ер ҳақидаги фан). [АҚШ: Macmillan USA: 1993], 158.) Континентал тоғлар ва океан тоғлари ўртасидаги асосий фарқ уларнинг материалларидадир ... Лекин ҳар иккала тоғдаги умумий махраж уларда тоғларни тутиб турувчи илдизларнинг борлигидир. Континентал тоғлар мисолида, тоғнинг енгил - паст зичликдаги материали ер қаърига томон илдиздек ботган бўлади. Океан тоғлари мисолида, у ерда ҳам илдиз сифатида тоғларни тутиб турадиган енгил материаллари бор. Шундай қилиб, илдизларнинг вазифаси, Архимед қонунларига кўра, тоғларни тутиб туришдан иборат. 27 Шунингдек, кўплаб АҚШ университетларида дарслик сифатида фойдаланилаётган, АҚШ Миллий Фанлар академияси собиқ президенти доктор Франк Пресс муаллифлиги остидаги Earth (Ер) номли китоб тоғлар қозиққа ўхшаш ва улар Ер юзасининг остида чуқур кўмилган деб маълумот беради. 28 Бошқа оятларда тоғларнинг бу роли «қозиқлар» га таққосланиб таъкидланади: Биз Ерни тўшак қилиб қўймадикми?! Тоғларни эса (Ерни тутиб турувчи) қозиқлар қилиб қўймадикми?! («Набаъ» сураси, 6-7-оятлар) Яна бир оятда эса Аллоҳ «Тоғларни эса (Ерга) ўрнаштирди» («Нозиот» сураси, 32- оят) деб ваҳий қилади. Бу оятдаги «арсааҳаа» сўзи «илдизли қилинди, ўрнатилди, ерга михлаб қўйилди» каби маъноларни англатади. Шунга ўхшаб, тоғлар юза қатламигача чўзилади ва юза устидаги ҳамда остидаги чизиқларни бирлаштириб, уларни бир-бирига михлайди. Ернинг қобиғини мустаҳкамлаш орқали улар магма қатлами ёки қатламларнинг ўзлари ўртасидаги ҳар қандай сирпанишлар олдини олади. Қисқаси, тоғлар ёғоч тахталарни бирга ушлаб турувчи михларга таққосланиши мумкин. Тоғларнинг маҳкамловчилик таъсири илмий адабиётларда изостазия деб юритилади. Изостазия деганда, мантия қатлами орқали юзага келадиган юқорига йўналган куч ва Ернинг қобиғи орқали юзага келадиган пастга йўналган куч ўртасидаги мувозанатлик ҳолати тушунилади. Тоғлар емирилиши, тупроқ йўқотиши ёки музликларнинг эриши натижасида ўз массасини йўқотар экан, улар яна бу йўқотилган масса ўрнини музликлар пайдо бўлиши, вулқон портлашлари ёки тупроқ пайдо бўлиши билан тўлдиради. Шу тарзда, агар тоғлар енгиллашиб қолса, ер остидаги суюқликларда ҳосил бўладиган катта куч уларни юқорига қараб итаради. Ёки аксинча, агар тоғлар оғирлашиб кетса, улар мантияга томон ернинг тортишиш кучи таъсирида босилади. Бу икки куч ўртасидаги мувозанат изостазия орқали юзага келади. Илмий бир манбада тоғларнинг мувозанат сақлаш хусусияти қуйидагича ёритилган: 1985 йилда Г. Б. Эйри Ернинг қобиғини сув устида сузиб юрган ёғоч солга ўхшатиш мумкинлиги тўғрисидаги фаразни ўртага ташлади. Ёғочнинг қалин бўлаклари сув юзасида юпқа бўлакларга нисбатан баландроқца сузади ва шунга ўхшаб Ер қобиғининг қалин бўлаклари юқори зичликдаги суюкдик ёки пластик тупроқости қатлами устида сузади. Эйрининг айтишича, тоғларда текисликда учрамайдиган пастроқ зичликдаги тоғ жинсли чуқур илдизлар мавжуд. Эйри ўз асарини нашр қилгандан сўнг тўрт йил ўтгач, Ж. Ҳ. Пратт бошқа бир муқобил гипотезани таклиф килди ... Бу гипотезага кўра, тоғлар остидаги қалин жинсли устунлар ўзларининг жуда узунлиги боис, текисликлар остидаги калтароқ жинсли устунларга нисбатан Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 33 пастроқ зичликда бўлиши керак. Эйри ҳамда Праттларнинг ҳар иккала гипотезасида, юзанинг носимметрикликлари қобиқнинг катта кисмлари (тоғлар ва текисликлар) остида жойлашган жинсларнинг зичлигидаги фаркдар орқали мувозанатга келишини кўзда тутади. Бу МУВОЗАНАТ ҳолати ИЗОСТАЗИЯ тушунчаси каби таърифланади. 29 Бугунги кунда биламизки, Ер юзасининг тоғ жинсли қатлами чуқур ёриқлар томонидан синади ва эриган лава узра сузувчи тектоник плиталарга бўлинади. Ер ўз ўқи атрофида жуда тез айланиши боис, агар тоғларнинг маҳкамловчилик таъсири бўлмаганда эди, бу плиталар силжиб кўчар эди. Бундай шароитда, Ер юзасида тупроқ тўпланмаган, тупроқда сув йиғилмаган, бирор ўсимлик ўсмаган ва бирор йўл ёки уйлар қурилмаган бўлар эди. Қисқаси, Ерда ҳаётнинг бўлишига имконият туғилмаган бўлар эди. Бироқ Аллоҳнинг марҳамати билан тоғлар михлардек фаолият кўрсатади ва катта даражада Ер юзасининг ҳаракатини тўхтатиб туради. Замонавий геологик ва сейсмик тадқиқотлар орқали кашф қилинган тоғларнинг муҳим роли Қуръони Каримда кўп асрлар муқаддам Аллоҳнинг яратишида буюк донолик ётишига мисол қилиб ваҳий қилинган эди. ... (У) сизларни тебратмаслиги учун Ерда мустаҳкам турувчи тоғларни барпо қилди ... («Луқмон» сураси, 10-оят) ҲАРАКАТДАГИ ТОҒЛАР Оятларнинг бирида, бизга тоғларнинг кўриниб турганидек ҳаракатсиз эмас, балки муттасил ҳаракатда эканлиги тўғрисида хабар берилади: Сиз тоғларни кўриб қотиб турувчи, деб ўиларсиз. Ҳолбуки, улар ҳам худди булутлар юргандек юрарлар. («Намл» сураси, 88-оят) Тоғларнинг ҳаракати улар жойлашган Ер қобиғининг ҳаракатлари орқали рўй беради. Ернинг қобиғи, зичроқ бўлган мантия қатлами устида «сузиб юради». XX аср бошида, тариҳда биринчи марта, немис олими Альфред Вегенер Ернинг материклари Ер пайдо бўлган вақтда бир-бирига ёпишган бўлганлиги, лекин кейинроқ турли томонларга «оқиб» кетганлиги, яъни улар бир-биридан узоқлашиши сабабли ажралиб кетганлиги тўғрисида ўз фикрини баён қилди. Геологлар Вегенер вафотидан 50 йил сўнг, 1980 йиллардагина унинг ҳақ эканлигини тушуниб етишди. 1915 йилда чоп этилган мақолада Вегенер Ер юзидаги қуруқликлар тахминан 500 миллион йил аввал бирга бўлганлигини ва Пангея номли бу катта қуруқлик Жанубий Қутбда жойлашганлигини маълум қилган эди. Тахминан 180 миллион йил аввал Пангея икки қисмга бўлинади ва турли томонларга қараб йўналади. Бу улкан материклардан бири Гондвана бўлган ва у Африка, Австралия, Антарктида ва Ҳиндистонни ўз ичига олган. Иккинчиси эса Лавразия бўлиб, у Европа, Шимолий Америка ва (Ҳиндистондан ташқари) Осиёдан иборат бўлган. Бу ажралишдан сўнг, кейинги 150 миллион йил ичида Гондвана ва Лавразия кичикроқ қисмларга бўлиниб кетган. Пангея бўлинишидан сўнг пайдо бўлган бу материклар ҳар йили бир неча сантиметр Ер юзасида муттасил силжийди ва шу билан бирга қуруқликлар ва денгизлар ўртасидаги ўзаро нисбатни ўзгартириб туради. XX асрнинг бошида олиб борилган геологик тадқиқотлар натижасида кашф қилинган Ер қобиғининг бу ҳаракати олимлар томонидан қуйидагича изоҳланади: Қобиқ ва мантиянинг юқори қисми қалинлиги тахминан 100 км бўлган плиталар деб номланувчи сегментга бўлинади. Асосан, олтита ва бир неча кичик плиталар бор. Плита тектоникаси деб аталадиган назарияга кўра, бу плиталар Ер усти бўйлаб материклар ва океан тубини ўзлари билан бирга силжитиб юради. Материклар йилига 1-5 см меъёрда ҳаракат қилади деб белгиланган. Плиталар силжишни давом эттириб, Ернинг географиясига секинлик билан ўзгариш киритиб боради. Ҳар йили, мисол учун, Атлантика океани сезилар-сезилмас Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 34 даражада кенгайиб бормоқда. 30 Бу ерда муҳим бир фикрни айтиб ўтиш мақсадга мувофиқ: Аллоҳ Қуръондаги оятда тоғларнинг ҳаракатини силжиш деб назарда тутмоқда. Бугунги кунда, замонавий олимлар ҳам бу ҳаракатга нисбатан «материкларнинг силжиши» деган атамани ишлатишмоқда. 31 Материкларнинг силжиши Қуръон нозил қилинган пайтда кузатишнинг имкони бўлмаган ҳол эди ва Аллоҳ буни қандай тушуниш кераклигини аниқ кўрсатиб берди: «Сиз тоғларни кўриб қотиб турувчи деб ўйларсиз.» Кейин У тоғларни булутлар каби сузиб юриши ҳақидаги ҳақиқатни маълум қилади. Хабар берилганидек, бизнинг эътиборимиз тоғлар маҳкамлаб қўйилган қатламнинг силжишига қаратилади. Илм-фан томонидан яқинда кашф қилинган бу илмий фактнинг VII асрда, коинот ва табиат ҳақидаги тушунчалар ирим-сиримлар ҳамда афсоналарга асосланган бир пайтда ваҳий қилинганлиги, шубҳасиз, жуда катта мўъжизадир. Бу - Қуръон Аллоҳнинг сўзи эканлигини инкор қилиб бўлмас исботлардан яна биридир. ҚУЁШНИНГ ЧИҚИШИ ВА БОТИШИДАГИ ТУРЛИ НУҚТАЛАР Бас, машриқлар ва мағриблар Парвардигори билан қасамёд этаманки, албатта, Биз қодирдирмиз. («Маориж» сураси, 40-оят) (У) осмонлар, Ер ва уларнинг ўртасидаги нарсаларнинг Раббидир. (У яна) машриц томонларнинг ҳам Раббидир. («Соффот» сураси, 5-оят) (Аллоҳ) икки машриқнинг ҳам, икки мағрибнинг ҳам Парвардигоридир. («АрРаҳмон» сураси, 17-оят) Кўриниб турганидек, юқоридаги оятларда шарқ ва ғарб сўзлари кўплик маънода берилган. Мисол учун, биринчи оятда ишлатилган «машаариц» (шарқлар) ва «мағоориб» (ғарблар) сўзлари кўплик шаклда бўлиб, уларнинг ҳар бири иккитадан эканлиги қайд этилган. Охирги оятдаги «машриқойн» ва «мағрибайн» сўзлари иккита шарқ ва иккита ғарб учун ишлатилган. «Машаариқ» ва «маюориб» Қуёш чиқадиган ва ботадиган жойларни ҳам англатади. Шунингдек, юқоридаги оятлар тонг отадиган ва кун тугайдиган турли жойларни назарда тутмоқда. Биринчи оятда «машриқлар ва мағриблар» (шарқ ва ғарблар) нинг Парвардигори томонидан қасамёд қилинганлиги ҳам эътиборга молиқдир. Ернинг ўзи атрофида айланадиган ўқ 2327` бурчак остидадир. Мана шу бурчак ва Ернинг шарсимон шакли туфайли, Қуёшдан тушадиган ёруғлик ҳар доим ҳам битта бурчакка тўғри келмайди. Бу Қуёшнинг шарқдаги турли нуқталардан чиқиши ва ғарбдаги турли нуқталарда ботишини англатади. Шундай қилиб, юқорида келтирилган оятлардаги шарқ ва ғарбларга тааллуқли ифодалар Қуёшнинг турли нуқталардан чиқиши ва ботишидан аломат берадики, бу Қуръони Каримдаги буюк доноликдан нишонадир. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) ЕРНИНГ АТРОФИДАН ЕМИРИЛИШИ Биз ерга келиб, уни атрофидан қисқартираётганимизни кўрмадиларми?! ... («Раъд» сураси, 41-оят) ... улар Биз ерни атрофидан камайтириб келаётганимизни кўрмайдиларми?! ... («Анбиё» сураси, 44-оят) Ер Қуёш томонидан протон, электрон ва альфазаррачалар билан бомбардимон қилинади. Қуёшнинг шамоллари Ерни атмосферадан ажратиб юбориш учун етарли кучга эга. Аммо Ернинг ҳозирги материя йўқотиш фоизи (бир сонияда 3 кг (6.6 фунт)) га кўра, атмосферанинг ишлатиб бўлиниши учун Қуёшнинг жами ҳаётидан беш марта кўпроқ вақт кетади. 32 Бу шунинг Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 35 учунки, атмосферадаги магнитосфера орқали ҳосил қилинадиган қудратли магнит майдон туфайли Ер маълум даражада бу қудратли емирилишдан ҳимояланган. Ернинг ионосфера қатлами юқорисида тўзғиб кетган кислород, гелий ва водород ионларининг космос оғушида йўқолиб кетиши, Ерни ўраб турган бепоён ҳаво қатламига қараганда, жуда кам миқдордаги ҳажмни ташкил этади. Ҳатто шундай бўлса-да, космосга сизиб чиқаётган миқдор аҳамиятли даражада эмас. 33 НАСА (Миллий Аэронавтика ва Фазо Бошқармаси) космик кемалари ёрдамида тадқиқотчилар Қуёш юзидаги энергия портлашлари Ер атмосферасининг ташқи қатламидан кислород ва бошқа газларни космосда тўзғиб кетишига сабаб бўлиши ҳақида аниқ далилларга эга бўлишди. 1998 йилнинг 24-25 сентябрь кунлари олимлар томонидан биринчи марта Ер ўзининг ташқи қатламларидан материя йўқотиши ҳодисаси кузатилди. 34 Бироқ юқоридаги оятлар бошқа бир маънода Ердан тупроқнинг йўқотилишини ҳам назарда тутаётган бўлиши мумкин. Айни пайтда қутбий муз тоғлари эримоқда ва океанларнинг сув сатҳи кўтарилмоқда. Ўсиб бораётган сув миқдори кўпроқ ерларни босиб олмоқда. Соҳилбўйи ҳудудлари сув остида қолмоқда, ер юзаси ёки ернинг умумий миқдори камаймоқда. 35 Юқорида келтирилган оятлардаги «уни атрофдан қисқартираётганимизни» деган жумла, эҳтимол соҳилбўйи ҳудудларининг сув билан қопланишини таъкидлаётгандир. Шу мавзу юзасидан New York Times газетаси бундай ёзади: Кейинги юз йиллик давомида Ер шари юзасининг температураси ўртача 1 даража Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 36 Фарангейтга ўсди ва исиш коэффициенти охирги чорак асрда тезлашди. Бу анчагина сезиларли миқlор... Бундан олдинги сунъий йўлдош ва сувости кемаси кузатувлари Шимолий қутб ҳудудида температуранинг илишга томон ўзгарганлиги ва муз тоғларнинг эриш эҳтимоли кучайганлигини исботлаган кўринади. Манхатгандаги НАСА тадқиқот маркази бўлмиш Годдард Космос фани институти сувости кемаларидан олинган 1950 ва 1960 йиллардаги маълумотларни 1990 йилдаги кузатувлар билан таққослаб кўрди ва бутун Арктика ҳавзасидаги муз қонламлари 45 фоизга юпкалашганини кўрсатиб берди. Сунъий йўлдош тасвирлари кейинги йилларда муз қопламларининг кўлами аҳамиятли даражада қисқарганлигини исботлади. 36 XX аср охирларига келиб килинган бу кашфиётлар бизга «Раъд» сурасининг 41-ояти ва «Анбиё» сурасининг 44-ояти замирида ётган доноликни тушунишимизга ёрдам беради. Аллоҳ ваҳий қилганидек, Ернинг атрофидан бундай қисқариб боришини Қуръонда хабар берилган бошқа бир илмий далил сифатида тушуниш мумкин. Ўз ўқи атрофида айланадиган Ернинг геоид шаклга эга эканлигининг яқин асрларда тан олинганлиги ҳам инкор килиб бўлмас ҳақиқатдир. Тадқиқотлар шу нарсани кўрсатадики, Ернинг экватордаги диаметри бу айланишдан келиб чиқадиган куч таъсири остида кенгаяди ва атрофидан, бошқача айтганда қутбларидан сиқилади. Шунингдек, Ер доимо айланишда бўлгани учун бу ўзгаришнинг содир бўлиши давом этаверади. Чиндан-да, «Раъд» сурасининг 41-оятидаги «қисқартираётганимизни» деб таржима қилинган «нанқусу» сўзи бу қисқариш, емирилиш жараёнининг давомий эканлигини таъкидлайди. Ер каби бундай самовий жисмларнинг шарсимон шакл олганлиги тортишиш кучи туфайлидир. Аммо бу шакл аниқ шарсимон эмас; у қандайдир даражада қутбларидан яссиланган ва экваторда қалинлашган. НАСА нинг рақамларига кўра, Ернинг экватордаги радиуси 6378,1 км (3963,2 миля) ни, лекин қутбдан қутбгача бўлган масофаси 6356,8 км (3949.9 миля) ни ташкил этади. 37 Бу тахминан 0,3% фарқни кўрсатади. Ер шаклининг бу модели 1687 йилда жаноб Исаак Ньютон томонидан айтилган эди. 1400 йил илгари бу ҳақиқатнинг Қуръонда ваҳий қилинганлиги, унинг яна бир бошқа илмий мўъжизасидир. Тадқиқотлар Ернинг экваторда қалинлашиб боришини исботлади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 37 ЁРИЛАЁТГАН ЕР Қасамёд этаман қайтарувчи осмон билан ва ёрилгувчи Ер биланки ... («Ториқ» сураси, 11-12-оятлар) Юқорида берилган оятдаги арабча «садъ» сўзи «ёрмоқ, ёриқ ҳосил қилмоқ, дарз кетмоқ, қисмларга бўлмоқ» маъноларини англатади. Аллоҳ Қуръондаги худди бошқа илмий мўъжизаларидагидек бу оятда ҳам Ернинг ёриғи билан қасамёд қилиб, муҳим бир ҳодисани назарда тутмоқда. 1945-1946 йилларда олимлар минерал ресурсларни ўрганиш мақсадида биринчи марта денгиз ва океанларнинг чуқурликларига тушишди. Бу тадқиқотдан маълум бўлган энг муҳим далиллардан бири Ернинг дарз кетган, синиқ структураси бўлди. Ернинг ташқи юзасидаги тоғ жинсли қатлам шимолдан жанубга ва шарқдан ғарбга томон ўн минглаб километр узунликдаги жуда кўп сонли ёриқлар билан бўлиниб кетган эди. Шу билан бирга, олимлар денгизнинг тагида 100-150 км (60-90 миля) чуқурликларда эриган магма бўлганлигини ҳам аниқлашди. Мана шу дарзлар ва ёриқлар туфайли лавалар вулқонлардан денгиз тубига оқади. Бу дарзли, синиқ структура туфайли жуда кўп миқдордаги иссиқлик қўйиб юборилади ва эриган жинсларнинг катта қисми океанлар тагида тоғларни шакллантиради. Агар Ер жуда кўп миқдордаги иссиқликни унинг қобиғидан чиқариб юборувчи бундай структурага эга бўлмаганда эди, Ер юзида ҳаёт бўлмаган бўлар эди. 38 Шубҳасиз, кашф қилиниши учун замонавий жадал технологияни талаб килувчи маълумотнинг 1400 йил муқаддам берилиши, Қуръон Аллоҳнинг каломи эканлигини яна бир бор исботлайди. МЎЪЖИЗАВИЙ ТЕМИР Темир моддаси Қуръонда катта эътибор берилган элементлардан биридир. «Ҳадид» сураси темир ҳақида бизга шундай хабар беради: Яна, Биз темирни туширдик. Унда қувват ва одамлар учун манфаатлар бордир ... («Ҳадид» сураси, 25-оят) Оятда «Биз туширдик» деб таржима қилинган ва темир учун ишлатилган «анзатаа» сўзи темирнинг одамларга фойда келтириши учун берилганлигини тушунтирувчи мажозий маънога эга деб ҳисоблаш мумкин. Бироқ сўзнинг адабий маъносини, яъни ёмғир ва Қуёш нурлари ҳолатида «осмондан жисмонан туширилган» лигини эътиборга оладиган бўлсак, биз бу оятнинг жуда аҳамиятли бир илмий мўъжизага ишора қилаётганлигини тушуниб етамиз. Чунки замонавий астрономик кашфиётлар бизнинг дунёимизда мавжуд бўлган темир ташқи космосдаги улкан юлдузлардан келганлигини аниқлаб берди. 39 Нафақат Ердаги, балки бутун Қуёш системасидаги темир ҳам ташқи космосдан келган, чунки Қуёшдаги температура темирнинг шаклланиши учун етарли эмас. Қуёш юзаси температураси 6000 даража Цельсий (11000°Фарангейт), ядроси температураси эса тах-минан 20 миллион даража (36 миллион даража Фарангейт) га етади. Темир фақатгина Қуёшдан анча катта бўлган, температураси бир неча юз миллион даражага етувчи юлдузларда ҳосил бўлиши мумкин. Юлдузлардаги темир миқдори маълум бир даражадан ошгач, юлдуз уни узоқ вақт ўзида сақлаб тура олмайди ва натижада портлайди ва бу «янги юлдуз» ёки «ўта янги юлдуз» Юқорида келтирилган расмлар Ернинг ёрилган структурасини кўрсатиб турибди. Ер қобиғи тагидаги магма қатлами мана шу ёриқлик структураси орқали юзага чиқа олади. Бу Ернинг температурасини сезиларли даражада пасайтириб туради. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 38 деб ном олган. Бу портлашлар темирнинг космосга чиқиб кетишига имкон яратади. 40 Илмий манбалардан бири бу мавзу юзасидан қуйидагича маълумот беради: Илгари ўта янги юлдуз портлашлари бўлганлига тўғрисида ҳам далиллар бор: чуқур денгиз чўкмаларида учрайдиган темир-60 нинг кучли даражалари тахминан 5 миллион йил илгари Қуёшнинг 90 ёруғлик йили ичида содир бўлган ўга янги юлдуз портлашларидан дарак беради, деб шарҳланмокда. Темир-60 каттаўгаянга юлдузлардаги портлашларда ҳосил бўлган темирнинг радиоактив изотопи бўлиб, у ўз умрининг ярми бўжан 1,5 миллион йилда кучсизланади. Геологак қатламда юқори даражали бу изотопнинг мавжудлиги космосдаги яқин жойда элементларнинг яқинда содир бўлган нуклеосинтезидан ва кейин уларнинг Ерга (балки чанг зарраларининг бир қисми сифатида) ташилганидан даракберади. 41 Буларнинг ҳаммаси, худди оятда «туширдик» деб хабар берилганидек, темирнинг Ерда пайдо бўлмаганини, балки ўта янги юлдузлардан ташиб келтирилганини кўрсатади. Айниқса, Қуръон нозил бўлган VII асрда бу ҳақиқатни билиб олишнинг имкони йўқ эди. Шунга қарамай, бу ҳақиқат Қуръонда - ҳамма нарсани Ўзининг чексиз билимида жамлаган Аллоҳнинг каломида ўз аксини топган. Астрономия фани, шунингдек, бошқа элементларнинг ҳам Ердан ташқарида пайдо бўлганини кашф қилди. Оятнинг «Яна, Биз темирни туширдик» жумласидаги «яна» сўзи мана шу фикрни назарда тутаётган бўлиши мумкин. Бироқ бу оятнинг айнан темирни эслатаётгани, XX асрнинг охирида қилинган бу кашфиётларни ҳисобга олганда, жуда ҳайратланарлидир. Машҳур микробиолог Майкл Дентон ўзининг Nature’s Destiny (Табиатнинг тақдири) китобида темирнинг аҳамиятига шундай урғу беради: Барча металлар ичида темирдан ўзга ҳаёг учун муҳимроқ бўлган металл йўқ. Юлдузнинг марказида жамланган темир унинг портлаши ва шундан сўнг ҳаёт учун зарур атомларнинг космос бўйлаб тарқалиб кетишини юзага келтиради. Тортишиш кучи темир атомларини дастлабки Ер марказига қараб тортган ва бу Ернинг бошланғич кимёвий дифференциациясига, дастлабки атмосферанинг газланишига, пировардида гидросферанинг юзага келишига сабаб бўлган иссиқликни келтириб чиқарган. Ернинг марказидаги улкан динамо-машинадек фаолиятда бўлган эриган темир Ернинг шундай магнит майдонини ҳосил қиладики, у ўз навбатида, Ван Аллен радиация белбоғларини яратади. Бу белбоғлар Ернинг юзасини юқори энергияли ўткир космик радиациялардан ҳимоя қилади ва аҳамияти катга бўлган озон қатламини космик нурларнинг вайронгарчилигидан асрайди ... Темир атомисиз космосда углеродга асосланган ҳаёт бўлмас эди; на ўта янги юлдузлар, на дастлабки ернинг исиши, на атмосфера ёки гидросфера бўлар эди. Ва на ҳимоячи магнит майдони, на Ван Аллен радиация белбоғлари, на озон қатлами, на (инсон қонида) гемоглобин ҳосил қилувчи темир, на кислороднинг реактивлигини ушлаб турувчи металл, на оксидловчи метаболизм (моддалар алмашинуви) бўлар эди. Ҳаёт ва темир ўртасидаги, қоннинг қизил ранги ва узоқ масофалардаги юлдузларнинг туси орасидаги қизиқ ҳамда яқин боғлиқлик нафақат металларнинг биологияга, балки космоснинг биомарказлашганлигига ҳам алоқадорлигидан дарак беради ...42 Бу ҳисобот темир атомининг қанчалик аҳамиятлилигини яқдол кўрсатади. Қуръонда темирга нисбатан алоҳида эътибор қаратилганлиги бу элементнинг аҳамиятли эканига ҳам урғу беради. Бундан ташқари, Қуръонда бошқа бир яширин ҳақиқат ҳам борки, у ҳам темирнинг аҳамиятли эканлигига диққатни жалб этади: темир хусусида тўхтаб ўтилган Ҳадид сурасининг 25-ояти бошқа бир жуда қизиқ математик кодларни ўз ичига олади. «Ҳадид» Қуръондаги 57-сура ҳисобланади. Арабчадаги «ал-Ҳадид» сўзининг абжади, ундаги ҳарфларнинг сонли қийматлари қўшиб ҳисобланганда, 57 натижани ҳосил қилади. (Абжад ҳисоблари учун тўртинчи китобдаги «Қуръонда рақамли ҳисоблар (Абжад)» бўлимига қаранг.) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 39 Ёлғиз «Ҳадид» сўзининг сонли қиймати 26 дир. Бу 26 рақами темирдаги атомлар сони ҳамдир. Бундан ташқари, темир оксиди зарралари кейинги ойларда саратон касаллигини даволаш учун ишлатиб кўрилди ва ижобий натижалар кузатилди. Германиядаги жаҳонга машҳур Чаритэ касалхонасида Доктор Андрес Жордан бошчилигидаги илмий гуруҳ саратонни даволаш учун ишлаб чикилган бу янги услуб - магнитли гипертермия суюклиги (юқори температурали магнитик суюқлик) билан саратон ҳужайраларини ўлдиришга муваффақ бўлди. 26 ёшли Ҳ. Николасда синаб кўрилган бу услуб натижасида кейинги уч ой мобайнида беморда янги саратон ҳужайраларининг пайдо бўлиши кузатилмади. Даволашнинг бу услуби қуйидагича умумлаштирилиши мумкин: 1. Темир оксиди зарраларини ўз ичига олувчи суюқлик махсус шприц ёрдамида ўсимтага санчилади. Бу зарралар ўсимта ҳужайралари бўйлаб тарқалади. Бу 1 см3 ли суюқлик қизил қон таначаларига қараганда 1000 баробар кичик юз миллионлаб темир оксиди зарраларидан иборат бўлиб, у барча қон томирлари орқали осонлик билан оқиб ўтиши мумкин. 43 2. Сўнгра бемор кучли магнит майдонли машинага солинади. 3. Ташқи томондан қўлланиладиган магнит майдон ўсимта ичидаги темир зарраларини ҳаракатга келтиришни бошлайди. Мана шу пайт мобайнида темир оксиди зарраларини ўз ичига олган ўсимта таркибидаги температура 45 даража Цельсий (113'Ф) гача кўтарилади. 4. Бир неча дақиқадан сўнг иссиқлиқдан ўзларини ҳимоя қила олмай қолган саратон ҳужайралари ёки кучсизланиб қолади ёки ўлади. Сўнгра ўсимтага ундан кейинги кимётерапия билан тўлиқ барҳам берилиши мумкин. 44 Бундай даволашда фақатгина ўсимта ҳужайраларига магнит майдон томонидан салбий таъсир кўрсатилади, чунки фақатгина улар темир оксиди зарраларини ўз ичига олган бўлади. Бу усулнинг тарқалиши бундай хавфли касалликни даволашда қўлга киритилган юксак ютуқ демакдир. Саратон каби кенг тарқалган бундай касалликларни даволашда Қуръондаги «...Унда қувват ва одамлар учун манфаатлар бордир» («Ҳадид» сураси, 25-оят) деган сўзлардан фойдаланиш, айниқса, диққатга сазовордир. Ростдан-да, Қуръон темирнинг инсон саломатлиги учун кўп фойдалар келтиришини назарда тутаётгандир. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) НЕФТНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ (Эй Муҳаммад!) Энг олий зот бўлмиш Раббингизнинг исми билан тасбеҳ айтинг! Зеро, У (барча нарсани) яратиб, барпо қилган, барчага муносиб йўлни белгилаб, (ўша йўлга) ҳидоят қилиб қўйган, ўтлоқни ундириб чиқариб, сўнгра уни қорамтир «Ҳадид» сураси Қуръонда 57-бўлиб ҳисобланади. Арабчадаги «ал-Ҳадид» сўзининг ёлғиз ўзвдаги сонли қиймат 26 га тенг. Юқоридаги даврий жадвалдан кўриниб турибдики, темир атомларининг сони 26 та. «Ҳадид» сурасида ваҳий қилинган оят билан Қодир Аллоҳ темирнинг қандай пайдо бўлганига ишора қилмоқда ва оятдаги математик код билан У бизга илмий бир мўъжизадан хабар бермоқда. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 40 хазон қилиб қўйган зотдир. («Аъло» сураси, 1-5-оятлар) Бизга маълумки, нефть денгиздаги ўсимликлар ва ҳайвонларнинг қолдиқларидан пайдо бўлади. Булар денгизнинг тубида миллионлаб йиллар давомида чиригандан сўнг у ерда фақат ёғли моддаларгина қолади. Бу ёғли моддаларнинг сув ости қуйқаси ва қоялари тагида қоладиганлари кейинчалик нефть ва газга айланади. Ер қобиғидаги ҳаракатлар баъзида денгиз тубининг қотиши ва минглаб метр чуқурликда кўмилиб кетган нефтни ўз ичига олган қояларнинг пайдо бўлишига сабаб бўлади. Шаклланган нефть баъзида бир неча километр пастликдаги жинсли қатламларнинг тешиклари орқали сизиб чиқиб, юзада буғланади (газга айланади) ва ортда жуда кўп битум қолдиради. «Аъло» сурасининг биринчи тўрт оятида кўринадиган учта элемент нефть пайдо бўлиши билан ўхшашдир. «Ўтлоқ ёки яйлов» маъносини англатувчи «маръаа» атамаси нефть пайдо бўлишидаги органик асосли моддаларни назарда тутаётган кўринади. Оятдаги иккинчи сўз «аҳваа» қорамтир-яшил, яшилнамо қора, тим қора ёки қоракуя рангларини тасвирлашда ишлатилади. Бу сўз ер остида тўпланган ташландиқ ўсимликлар моддасининг аста-секин қора рангга айланишини тасвирлайди деб ўйлаш мумкин, чунки бу сўзлардан кейин «ғусаа» сўзи келмоқда. «Хазон» деб таржима қилинган «ғусаа» сўзи, «кўмилиб кетган сув ўсимлиги, водийларда тўпланаётган ва тарқалаётган ташландиқ модда орқали келиб чиққан ўсимликлар, чиқинди, барглар ёки кўпик» маъноларини ҳам англатади. Сўзда назарда тутилган «қайт қилиш» деган ажралмас маънога қўшимча қилиб, уни «қайт қилинган моддани чиқариб ташламоқ» деб ҳам таржима қилса бўлади ва у ернинг нефтни «қайт қилиб» ташлашини ҳам билдиради. Аслида, нефтнинг шаклланиши, унинг пайдо бўлиш усули, кўпиксимон кўриниши ва ранги нуқтаи назаридан олиб қараганда, оятлардаги сўзларнинг қанчалик донолик билан ишлатилганлигини кўриш мумкин. Муҳокама қилганимиздек, оятдаги ўсимликнинг қора ва ёпишқоқ суюқликка айланиши нефтнинг шаклланишига жуда ҳам ўхшаб кетади. Кўп йиллар илгари нефтнинг пайдо бўлиши номаълум бўлган бир пайтда бундай маълумотнинг тасвирланиши, шубҳасиз, Қуръон Аллоҳнинг ваҳийси эканлигининг яна бир исботидир. ВАҚТНИНГ НИСБИЙЛИГИ Бугунги кунда вақтнинг нисбийлиги исботланган илмий ҳақиқатдир. Бу XX асрнинг бошларида А. Эйнштейннинг нисбийлик назарияси орқали кашф қилинган эди. Ўша пайтгача на вақтнинг нисбий эканлиги, на унинг шароитларга кўра ўзгара олиши маълум эди. Бироқ оламга машҳур олим Альберт Эйнштейн бу ҳақиқатни нисбийлик назарияси орқали исботлади. У вақтнинг масса ва тезликка боғлиқ эканлигини кўрсатиб берди. Аммо Қуръон вақтнинг нисбийлиги ҳақидаги маълумотни аллақачонлаб ўз ичига олган эди! Бу мавзу бўйича баъзи оятлар қуйидагича қимматли маълумотларни ўз ичига олган: ... Раббингиз наздидаги бир кун сизларнингҳисобингиздаги минг йилга баробардир. («Ҳаж» сураси, 47-оят) У осмондан ергача бўлган барча ишни тадбирини кўрар (бошқарар), сўнгра (бу ишларнинг барчаси) сизларнинг ҳисобингизча минг йилга тенг келадиган (бир) кунда Унинг Ўзига кўгарилур. («Сажда» сураси, 5-оят) Фаришталар ва Руҳ (Жаброил) миқдори эллик минг йилга тенг бир кунда Унинг ҳузурига кўтарилурлар. («Маориж» сураси, 4-оят) Вақгнинг нисбийлиги 610-йилдан бошлаб ваҳий қилина бошланган Қуръонда шунчалик аниқ эслатиб ўтилганки, бу унинг илоҳий китоб эканига яна бир далилдир. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 41 ОЛТИ КУНДА ЯРАТИЛИШ Дарҳақиқат, Раббингиз осмонлару Ерни олти кунда яратган, сўнгра Арш узра «муставий» бўлган ... («Аъроф» сураси, 54-оят) Қуръон ва замонавий фан ўртасидаги ҳамоҳангликка бир мисол - коинотнинг ёши тўғрисидаги мавзудир. Космологлар коинотнинг ёшини 16-17 миллиард йил деб ҳисоблашмоқда, Қуръон эса бутун коинотни олти кунда яратилган, деб хабар беради. Бу икки вақт орасида катта фарқ бўлса-да, улар ҳайратланарли даражада бир-бирига тўғри келади. Аслини олганда, коинотнинг ёшига оид бу вақтларнинг иккаласи ҳам тўгридир. Бошқача сўзлар билан айтганда, коинот худди Қуръонда айтилганидек, олти кунда яратилган ва бу давр бизнинг ҳисоблаш усулимиздаги 16-17 миллиард йилга тўғри келади. 1915 йилда Эйнштейн вақтнинг нисбий эканлиги, яъни вақтнинг ўтиши масофага, юрувчи шахснинг тезлиги ва ўша пайтда тортишиш кучига кўра ўзгариши ҳақидаги фикрни ўртага ташлади. Вақтнинг ўтишидаги бу фарқларни назарда тутган ҳолда, Қуръоннинг турли етти оятида ваҳий қилинганидек, коинотнинг яратилишидаги вақт даври аслида олимларнинг тахмини билан жуда мос келади. Қуръонда таъкидланганидек, олти кунлик давр олтита давр деб тушунилиши мумкин. Чунки вақтнинг нисбийлигини назарда тутган ҳолда, бир «кун» фақатгина Ерда, жорий шароитлар остида ҳисобланадиган 24 соатли даврга тааллуқлидир. Бироқ коинотнинг бошқа ҳар қандай жойида, бошқача вақт ва бошқача шароитлар остида, бир «кун» узоқроқ бўлган вақт даврини англатиши мумкин. Ҳақиқатда, бу оятларда («Сажда» сураси, 4-оят; «Юнус» сураси, 3-оят; «Ҳуд» сураси, 7-оят; «Фурқон» сураси, 59-оят; «Ҳадид» сураси, 4-оят; «Қоф» сураси, 38-оят ва «Аъроф» сураси, 54-оят) олти кунлик давр (ситтат аййаам) учун ишлатилган «аййаам» сўзи нафақат «кунлар», балки «аср, давр, пайт, муддат» маъноларини ҳам англатади. Коинотнинг биринчи даврида вақтнинг ўтиши бугунги кунда биз билган вақтга нисбатан тезроқ ўтган. Бунга сабаб шуки, Катта портлаш вақтида (портлашдан аввал) бизнинг коинотимиз жуда кичик нуқтада йигилган эди. Мана шу портлаш вақтидан буён коинотнинг кенгайиши ва унинг ҳажмидаги ўсиш коинотнинг чегараларини бир неча миллионлаб ёруглик йилига узайтирди. Чиндан ҳам ўша пайтдан буён космоснинг узайиб бориши коинотга оид вақт учун жуда муҳим натижаларни келтириб чиқарди. Катта портлаш пайтидаги (портлашдан аввал) энергия вақт оқимини 1012 (бир триллион) марта секинлаштирган эди. Коинот яратилганда коинотдаги вақт тезлиги бугунги кунда ҳисобланадиган вақт билан ҳисоблаганда бир триллион марта кўпроқ бўлди. Бошқача сўзлар билан айтганда, Ердаги бир триллион дақиқа коинотдаги бор-йўғи бир дақиқага тенг. Олти кунлик вақт даври вақтнинг нисбийлигига биноан ҳисобланса, у олти триллион кунга тўғри келади. Бу шунинг учунки, коинотдаги вақт Ердаги вақтга нисбатан бир триллион марта тезроқ оқади. Буни йиллар бўйича ҳисоблайдиган бўлсак, 6 триллион кун тахминан 16,427 миллиард йилга тўғри келади. Бу коинотнинг ёши ҳақидаги тахминий ҳисобга мос келади: 6 000 000 000 000 кун : 365,25 = 16,427104723 миллиард йил. Бошқа томондан, яратилишдаги олти куннинг ҳар бир куни, бизнинг вақтни тушунишимизча, турли даврларга тўғри келади. Бунга сабаб шуки, вақтнинг ўтиш тезлиги коинотнинг кенгайишига пропорционал тарзда сусаяди. Катта портлашдан бери, коинотнинг ўлчами иккига кўпайганлиги боис вақтнинг ўтиши ҳам яримга қисқарди. Коинот ўсиб борган сари, коинот иккига кўпайган вақт тезлиги тобора секинлашиб борган. Кенгайиш коэффициенти илмий бир ҳақиқат бўлиб, у жаҳонда эътироф этилган ҳамда «Табиий космология асослари» дарслигида таърифланган. Биз яратилишнинг ҳар бир кунини Ердаги вақтга биноан ҳисобласак, қуйидаги кўриниш юзага келади: • Вақт бошланган пайтга назар ташласак, яратилишнинг биринчи куни (биринчи давр) 24 соат давом этган. Аммо бу давр Ердаги вақт ўлчови билан ҳисобланса, 8 миллиард йилга тенг Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 42 бўлади. • Яратилишнинг иккинчи куни (иккинчи давр) 24 соат давом этган. Бироқ бу биринчи кунга кетган вақтнинг ярмича давом этган, бошқача сўзлар билан айтганда, бу бизнинг вақтга биноан 4 миллиард йилга тенг бўлади. • Учинчи кун (учинчи давр) иккинчи кунга кетган вақтнинг ярмича давом этган, бошқача сўзлар билан айтганда, бу 2 миллиард йилга тенг. • Тўртинчи кун (тўртинчи давр) 1 миллиард йил давом этган. • Бешинчи кун (бешинчи давр) 500 миллион йил давом этган. • Олтинчи кун (олтинчи давр) 250 миллион йил давом этган. • Хулоса: Яратилишнинг олти куни, бошқача қилиб айтганда, олти даври, Ердаги ҳисоблаш мезони билан бир-бирига қўшилса, ҳосил бўлган натижа 15 миллиард 750 миллион йил бўлади. Бу рақамлар ҳозирги кун тахминий ҳисобларига жуда ҳам тўғри келишини кўрсатади. Бу хулоса XXI аср фани орқали кашф қилинган далиллардан биридир. Фан 1400 йил бурун Қуръонда ваҳий қилинган ҳақиқатни яна бир бор тасдиқлади. Қуръон ва фан ўртасидаги ҳамоҳанглик Қуръон Яратганнинг, ҳамма нарсага Қодир зот - Аллоҳнинг, ваҳийси эканлигини тасдиқловчи мўъжизалардан биридир. ТАҚДИР ҲАҚИҚАТИ (Эй инсонлар!) Истакларингиз фақат Аллоҳ хоҳласагина рўёбга чиқур. Албатта, Аллоҳ билим ва ҳикмат эгасидир. («Инсон» сураси, 30-оят) 1973 йилда ўтказган бир қатор тажрибалари натижасида, Калифорния университетининг невропсихологи, профессор Бенжамин Либет бизнинг барча қарорларимиз ва чораларимиз олдинроқ бошланишини, яъни англаш ҳамма нарса ҳал қилингандан фақат ярим сония сўнггина содир бўлишини кашф қилди. 45 Бу бошқа невропсихологлар томонидан, биз аслида ўтган замонда яшаймиз ва бизнинг англашимиз ҳамма нарсани бизга ярим сониядан кейин кўрсатиб берувчи мониторга ўхшайди, деган маънода шарҳланади. Демак, биз англаб турган кечинмаларнинг бирортаси ҳам ҳақиқий пайтда эмас, балки улар ҳақиқий ҳодисалар содир бўлгандан ярим сониягача кейиндадир. Б. Либет ўз тажрибасини мия жарроҳлиги наркоз ишлатмасдан, бошқача қилиб айтганда, объект тўлиқ эс-ҳушида бўлган пайтда бажарилиши мумкин деган фактдан келиб чиққан ҳолда амалга оширди. Б. Либет ўз объектларининг мияларига кичик электр токлари билан таъсир ўтказди ва объектлар ўз қўлларига тегилганини пайқашганда, улар бу «тегиш» ни деярли ярим сония олдинроқ ҳис қилишганини айтишди. Ўзининг ўлчовлари натижасида, Б.Либет қуйидагича хулосага келди: Бундан келиб чиқадиган хулоса қуйидагича умумлаштирилиши мумкин: Мускулни қимирлатиш учун қилинган қарор бу қарорнинг онгга етиб бормасидан олдинроқ содир бўлади. Неврологик ёки сезувчанлик жараёни ва бизнинг ўй, ҳиссиёт, сезги ёки у акс эттирадиган ҳаракатдан хабардор бўлишимиз ўртасида ҳар доим кечикиш бўлади. Бошқача қилиб айтганда, биз муайян бир қарор тўгрисида бу қарор қилиниб бўлгандан сўнггина хабар топамиз. Ҳамма сезишлар мияга одатдагидек узатилади. Булар англаб етилмасдан туриб ҳосил бўлиши ва жорий этилиши туфайли ўзлик ҳеч нарсадан бехабар бўлади. Бизнинг идрок этишимиздан олдинроқ пайдо бўладиган, бошқача қилиб айтганда, хабар топишимиз мумкин бўлган маълумот мия қобиғи, англаш жойига маълум бир кечикиш биланузатилади. 46 Профессор Б. Либетнинг тажрибаларида бу кечикиш 350 дан 500 миллисониягача, гарчи юзага келадиган хулоса ҳеч ҳам бу рақамларга боғлиқ бўлмаса-да, ўзгариб туради. Чунки Либетнинг фикрига кўра, бу кечикишнинг узоқлиги қанчалик бўлмасин - у катта ёки кичик Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 43 бўладими, бир соат ёки микросонияларда давом этадими ёки йўқми, бунинг аҳамияти йўқ - бизнинг табиий ҳаётимиз ҳар доим ўтган замонда бўлади. Бу ҳар бир ўй, ҳиссиёт, идрок ёки ҳаракат бизнинг онгимизга етиб боришидан олдин содир бўлишини кўрсатади ва келажак бутунлай бизнинг ихтиёримизда эмаслигини исботлайди. 47 Бошқа тажрибаларида профессор Б. Либет объектларнинг ўзларига бармоқларини қачон қимирлатиш ёки қимирлатмаслик ихтиёрини қолдирди. Объектларнинг миялари уларнинг бармоқлари қимирлаган пайтда монитор орқали кузатиб турилди ва тегишли мия ҳужайралари объектларнинг аслида қарор қилишларидан олдин ҳаракатга келгани кузатилди. Буни бошқача қилиб айтадиган бўлсак, «бажар!» деган буйруқ индивидуалга етиб боради ва мия ҳаракатни бажаришга тайёрлантирилади; индивидуал бундан фақатгина ярим сония кейинроқ хабар топади. У ҳаракат қилишга қарор қилиб, кейин бу ҳаракатни бажармайди, балки у ўзи учун олдиндан ҳал қилиб, бел-гилаб қўйилган ҳаракатни ижро этади. Бироқ мия индивидуалнинг аслида ўтган замонда яшаётганлигини эътироф этувчи ҳар қандай ҳақиқатни рад этиб, мослашиб олаверади. Шу сабабдан, биз «ҳозир» деб назарда тутаётган айни пайтда, аслида ўтган замонда ҳал қилиб қўйилган нарсани бошдан кечирмоқдамиз. Аллақачон муҳокама қилиб ўтганимиздек, бу изланишлар ҳамма нарса, худди «Инсон» сурасининг 30-оятида ваҳий қилингани каби, Аллоҳнинг хоҳишига кўра содир бўлишини аниқ-равшан кўрсатади. (Қаранг: Ҳорун Яҳё. Timelessnessand the Reality of Fate (Абадийлик ва тақдир ҳақиқати). Goodword Books, Янги Деҳли, 2001.) ЯРАТИЛИШДА ЖУФТЛИКЛАР Ер ундирадиган нарсалардан, (одамларнинг) ўзларидан ва яна улар билмайдиган нарсалардан иборат барча жуфтларни яратган (Аллоҳ)га тасбеҳ айтилур. («Ёсин» сураси, 36-оят) «Эркак ва аёл» дегани «жуфт» деган тушунчага эквивалент бўлса-да, Қуръонда айтилган «улар билмайдиган нарсалар» жумласи жуда кенг маънога эга. Ҳақиқатан ҳам, ҳозирги пайтда бу оятда таъкидлаб ўтилган маъноларнинг биттасига дуч келамиз. Материянинг жуфт қилиб яратилганлигини кашф қилган британиялик физик Поль Дирак 1933 йилда физика соҳасида Нобель мукофотини қўлга киритган эди. «Жуфтлик» номи билан маълум бу кашфиёт, материя ва антиматерия сифатида маълум бўлган иккиликни кашф қилди: Антиматерия материяга қарши хусусиятлардан иборат бўлади. Мисол учун, материяга тескари равишда антиматерия электронлари мусбат ва протонлари эса манфийдир. Бу факт илмий бир манбада қуйидагича ёритилган: ... ҳар бир зарра ўзининг қарши зарядли антизаррасига эга... Ноаниклик боғланиши бизга шундан хабар берадики, жуфт бўлиб яралиш ва жуфт бўлиб йўқолиш ҳодисаси вакуум шароитида ҳамма вақт ва ҳамма жойда содир бўлади. 48 Яратилишда иккиликка яна бир мисол ўсимликлардир. 100 йиллар олдин ботаниклар ўсимликларда жинс жиҳатдан фарқлар борлигини кашф қилишди. 49 Бироқ ўсимликларнинг жуфт қилиб яратилганлиги Қуръоннинг қуйидаги оятларида 1400 йил илгари ваҳий қилинган эди: Кўраяпсизки, осмонларни устунларсиз яратиб, сизларни тебратмаслиги учун Ерда мустаҳкам турувчи тоғларни барпо қилди ва унда ҳар турли жондор(лар)ни тарқатиб қўйди. Яна Биз осмондан сув (ёмгир) ёгдириб, (ерда) турли саховатли (ўсимликларни) жуфт-жуфт қилибундириб қўйдик. («Луқмон» сураси, 10-оят) У Ерни сизлар учун бешик (қароргоҳ) қилиб қўйди ва унда йўллар пайдо қилди ҳамда осмондан сув (ёмғир, қор) ёғдирди. Бас, Биз у (сув) билан турли ўсимлик жуфтларини ундириб чиқардик. («Тоҳо» сураси, 53-оят) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 44 Шунингдек, мевалар ҳам икки турлидир: эркак ва урғочи. Бу ҳақца Қуръонда шундай дейилади: У Ерни ёйиб қўйган ва унда тоғлар ва дарёлар пайдо қилган зотдир. У Ердаги меваларни иккитадан - жуфт-жуфт қилиб яратди. У тун билан кундузни ўрайди. Албатта, бу (мисоллар)да фикр юритадиган қавм учун аломатлар бордир. («Раъд» сураси, 3-оят) «Иккитадан - жуфт-жуфт» деб таржима қилинган «завжайни» сўзи «жуфтликнинг биттаси» деган маънони англатувчи «завж» сўзидан келиб чиқдан. Биз биламизки, мевалар етилган ўсимликлар томонидан етиштириладиган якуний маҳсулотдир. Мева бўлишидан олдинги босқич гулдир. Гулларнинг ҳам эркак ва урғочи органлари бўлади. Гулчанг гулга ташиб борилиб, чангланиш юз бергандан сўнг, улар мева тугишни бошлайдилар. Мева аста-секин пишади ва уруғ чиқаришни бошлайди. Меваларнинг жинсий фазилатлари борлиги ҳақидаги далил Қуръонда таъкидланган илмий маълумотлардан яна биридир. АТОМДАН КИЧИК ЗАРРАЛАР Грек файласуфи Демокритнинг атом назарияси тараққиёти натижасида одамлар материянинг атом номи билан маълум жуда майда, бўлинмас ва бузилмайдиган заррачалардан иборат деб ишонишар эди. Бироқ атомларни ўрганиш натижасида қўлга киритилган ютуқлар бу тушунчани инкор қилди. Ҳозирги пайтда замонавий фан шу нарсани аниқладики, олдинлари энг кичик деб тушунилган зарра, аслида бўлиниши мумкин экан. Бу ҳақиқат фақат сўнгги асрда пайдо бўлди, лекин у 1400 йил аввал Қуръонда ваҳий қилинган эди: ...Ғайбни билувчи Раббимга қасамки, шак-шубҳасиз, у (қиёмат) сизларга келур! Осмонлар ва Ердаги бир зарра мисқолича, ундан ҳам кичик (ёки) катта бирор нарса. Ундан махфий бўлмас ва албатта, (у) аниқ Китобда (Лавҳул-маҳфузда) мавжуддир. («Сабаъ» сураси, 3-оят) ... Ерда, хоҳ осмонда бирор зарра миқдорида ёхуд ундан кичикроқ нарса ҳам Раббингиздан четда қолмайди, балки (у) аниқ битик (Лавҳул-маҳфуз)да бордир. («Юнус» сураси, 61-оят) Бу оятлар «атом» ва ундан кичик зарраларни назарда тутади. Бундан 20 йиллар олдингача энг кичик зарралар атомларни ташкил этувчи протонлар ва нейтронлар деб тушунилар эди. Бироқ жуда яқинда буларнинг ўзлари ҳам кичикроқ зарралардан ташкил топганлиги кашф қилинди. Бу «кичик зарралар»ни ва уларнинг ўзига хос хусусиятларини ўрганиш учун «зарралар физикаси» деб номланган физиканинг махсус тармоғи пайдо бўлди. Зарралар физикаси тадқиқоти атомларни ташкил этувчи протон ва нейтронларнинг ўзи ҳам аслида кварклар деб аталадиган жуда кичик зарралардан ташкил Коинотдаги барча асосий зарраларнинг антиматерия эквивалентлари бор. Антиматериялар бир хил массага эга, лекин қарама-қарши зарядларни ташийди. Мана шу сабабдан материя ва антиматерия ўзаро алоқага киришганда улар энергияга айланиб йўқолади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 45 топганлигини кашф қилди. Ҳажми инсон ақли бовар қилмас даражада кичик бўлган бу протонларнинг асосий таркибини ташкил этувчи мазкур кваркларнинг ўлчами ҳайратланарлидир: 1018 (0.000 000 000 000 000 001) метр. 50 Бошқа бир эътиборга молик нарса шуки, бу оятлар атомларнинг оғирлигига ҳам диққатни тортади. Юқорида келтирилган оятларнинг биринчисидаги «мисқоолу зарротин» (атомнинг оғирлиги) жумласида ишлатилган «мисқоол» сўзи оғирликни англатади. Аслида атомни ташкил этувчи протон, нейтрон ва электронлар шу билан бирга, атомга оғирлик берувчи таркибий қисмлар ҳам эканлиги кашф қилинди. Шунинг учун у Қуръоннинг бошқа бир илмий мўъжизасидирки, бизнинг эътиборимиз атомнинг ҳажми ёки бошқа бир хусусиятларига эмас, балки унинг оғирлигига қаратилади. (Қаранг: Ҳорун Яҳё. Атомдаги мўъжиза. Ta-Ha Publishers, Буюк Британия, 2004) ҚОРА ТУЙТУКЛАР XX аср коинотдаги самовий ҳодисалар билан боғлиқ жуда кўп кашфиётларнинг шоҳиди бўлди. Яқинда дуч келинган шундай кашфиётлардан бири «Қора туйнук»дир. Бу ўзининг бор энергиясини ишлатиб бўлган бирор юлдуз ўз-ўзидан инқирозга учраганда юзага келади, кейинчалик улар чексиз зичлик, ноль ҳажм ва ўта қудратли магнит майдонли қора туйнукка айланади. Бу қора туйнукларни ҳаттоки энг қудратли телескоплар билан ҳам кўришга қодир эмасмиз, чунки уларнинг тортишиш кучи шунчалик кучлики, ҳатто ёруғлик ҳам улардан қочиб қутула олмайди. Бироқ бундай инқирозга юз тутган юлдузни унинг ўз атрофидаги ҳудудларга кўрсатадиган таъсиридан тушуниб олса бўлади. «Воқеа» сурасида Аллоҳ бу масалага юлдузларнинг тутган ўрнига қасамёд қилиш орқали диққатни жалб этади: Мен юлдузларнинг ботиш жойлари билан қасамёд этурман - бу (қасам) агар билсангиз, албатта, буюк қасамдир. («Воқеа» сураси, 75- 76-оятлар) «Қора туйнук» атамаси биринчи 1. Оддий материя молекулалар ҳосил қилувчи электромагнитик кучлар орқали бир-бирига боғланган атомлардан ташкил топади. Бу молекулалар биргаликда қаттиқ жисмлар, суюқликлар ва газларни ҳосил қилади. 2. Атомлар электронлар булути билан ўралган зич ядролардан ташкил топади. Электромагнитик куч атомлариа электронларни биргаликда ушлаб туради. 3. Ядро қудратли ядро кучи орқали бирга ушлаб туриладиган протон ва нейтронлардан ташкил топган. 4. Протон ва нейтронларнинг ҳар бири учтадан кварклардан ташкил топган бўлиб, улар кудратли атом кучлари орқали бирга ушлаб турилади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 46 бор 1969 йилда америкалик физик Жон Вилер томонидан қўлланган. Илгарилари биз барча юлдузларни кўра оламиз, деган тасаввурда эдик. Бироқ кейинги пайтларда космосда биз сеза олмайдиган ёруғликсиз юлдузларнинг ҳам борлиги маълум бўлди. Чунки инқирозга учраган бу юлдузларнинг ёруғлиги йўқолади. Ёруғлик қора туйнуклардан қочиб қутула олмайди, чунки қора туйнук кичик бир жойда массанинг ўта юқори даражада жамланганлигидир. Жуда катта тортишиш кучи ҳатто энг тез бўлган зарралар, яъни фотонларни ҳам тутиб олади. Мисол учун, массаси Қуёшдан уч марта катта бўлган одатдаги юлдузнинг якуний босқичи унинг ёниб кетиши ва бор-йўғи 20 километр (12,5 миля) диаметрли қора туйнук бўлиб ағдарилиши билан тугайди. Қора туйнуклар «қора», яъни бевосита кузатилишдан ниқобланган. Шундай бўлса-да, улар ўзларини ўз тортишиш кучи билан бошқа самовий жисмларга таъсир ўтказиши ҳамда ғоят кучли сўриши орқали билвосита намоён бўлади. Қуйидаги оят Охират кунини тасвирлаш билан бирга, қора туйнуклар ҳақидаги бу илмий кашфиётни ҳам назарда тутаётган бўлиши мумкин: Бас, қачонки, юлдузлар (нурлари) сўндирилгач. («Мурсалот» сураси, 8-оят) Бундан ташқари, массаси катта бўлган юлдузлар космосда сезиш мумкин бўлган деформацияларга ҳам сабаб бўлади. Бироқ қора туйнуклар нафақат космосда деформацияларга сабаб бўлади, балки унда туйнуклар ҳам ҳосил қилади. Шунинг учун ҳам инқирозга учраган бу юлдузлар қора туйнуклар номи билан маълум. Юлдузлар тўғрисидаги бу ҳақиқат оятда назарда тутилаётган бўлиши мумкин ва бу, ўз навбатида, Қуръон Аллоҳнинг каломи эканлигини кўрсатувчи аҳамиятли маълумотлардан биридир: Осмон ва Ториқ билан қасамёд этаман. (Эй Муҳаммад!) Сиз Ториқ нима эканини қаердан ҳам билар эдингиз?! (У қоронғиликни) тешувчи юлдуздир. («Ториқ» сураси, 1-3-оятлар) ПУЛЬСАРЛАР, ПУЛЬСАР ЮЛДУЗЛАР Осмон ва Ториқ билан қасамёд этаман. (Эй Муҳаммад!) Сиз Ториқ нима эканини қаердан ҳам билар эдингиз?! (У қоронғиликни) тешувчи юлдуздир. («Ториқ» сураси, 1-3-оятлар) 86-суранинг номи «Ториқ» сўзи «торқ» ўзагидан келиб чиққан бўлиб, унинг асосий маъноси товуш чиқариш учун етарли даражада уриш демакдир. Бу сўз англатиши мумкин бўлган маънони («урмоқ», «қаттиқ урмоқ») ҳисобга олиб, бизнинг эътиборимиз бу сурадаги муҳим бир илмий фактга қаратилаётган бўлиши мумкин. Бу маълумотни таҳлил қилишдан аввал, келинг, бу юлдузларни тасвирлаш учун оятда ишлатилган бошқа сўзлар билан танишиб чиқайлик. Юқоридаги оятда қайд этилган «ват-тоориқи» сўзи тунни тешувчи, қоронғиликни тешиб ўтувчи, тунда бунёдга келган, тешиб ўтиб кетадиган, урувчи, зарб берувчи ёки ўткир юлдуз деган маъноларни англатади. Шунингдек, «ва» сўзи диққатни қасамёд этилаётган нарсалар: осмон ва Ториқ жалб қилади. 1967 йилда Кембриж университетида Жоселин Белл Бурнелл томонидан амалга оширилган изланиш ёрдами билан мунтазам радио сигнали аниқланди. Бироқ мана шу пайтгача, худди юракникига ўхшаш, мунтазам пульс ёки уриш манбаи бўлиши мумкин бўлган самовий жисмларнинг мавжудлиги ҳали фанга маълум эмас эди. Аммо 1967 йилда астрономлар шу нарсани таъкидлашдики, ўз ўқи атрофида айланиши боис, ядродаги материя зичлашиб бориши туфайли юлдузларнинг магнит майдонлари ҳам кучайиб боради ва шу тарзда ўз қутбларида Ерникига нисбатан 1 триллион марта кучлироқ магнит майдонини ҳосил қилади. Астрономлар жуда тез ва бундай қудратли магнит майдони билан айланаётган жисм, ҳар бир айланишида, конус шаклида жуда кучли радиотўлқинлардан иборат нурлар чиқаришини тушуниб етишди. Шундан сўнг бир оз вақт ўтгач, бу сигналларнинг манбаи нейтрон юлдузларнинг тез айланиши ҳам эканлиги тушуниб етилди. Янги кашф қилинган нейтрон юлдузлари «пульсарлар» деган Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 47 ном олди. Ўта янги юлдузларнинг портлашлари орқали пульсарларга айланадиган юлдузлар жуда катта массага эга бўлиб, коинотдаги энг ёруғ ва энг тез ҳаракатланувчи жисмлар ҳисобланади. Баъзи пульсарлар бир сонияда 600 мартагача айланади. 51 «Пульсар» сўзи уриб, тепиб турмоц деган феълдан келиб чиққан. American Haritage dictionary луғатига кўра, бу сўз пульсация бермоқ, тепиб турмоқ деган маъноларни англатади. Encarta Dictionary луғатида эса бу сўзга ритм билан уриб турмоқ, кучли мунтазам ритм билан ҳаракат қилмоқ ёки тез-тез уриб (тепиб) турмоқ маънолари берилган. Яна, Encarta Dictionary луғатига кўра, «пульсация бермоқ» (бу шу сўзнинг ўзагидан келиб чиққан) кучли мунтазам уриб туриш билан кенгайиб, қисқармоқ деган маъноларни англатади. Мана шу кашфиётдан сўнг, Қуръонда «Ториқ» (уриш) деб тасвирланган ҳодиса пульсарлар деб ном олган нейтрон юлдузларга жуда ҳам ўхшаб кетиши тушуниб етилди. Нейтрон юлдузлар супер гигант юлдузларнинг атом ядролари бузилганда шаклланади. Жуда тез айланаётган шар шаклидаги ўта сиқилган ва зич материя юлдузнинг кўпчилик оғирлиги ва магнит майдонини ушлаб қолади ва сиқади. Бу тез айланаётган нейтрон юлдузлар томонидан ҳосил қилинган қудратли магнит майдони Ердан туриб кузатса бўладиган ўта кучли радиотўлқинларнинг чиқишига сабаб бўлиши ўз исботини топди. «Ториқ» сурасининг 3-оятидаги тешиб юборадиган, ўткир, олдинга силжувчи ёки тешик, туйнук очадиган деган маъноларни англатувчи «ан-нажм ус-саақибу» сўзи Ториқнинг қоронғиликда туйнук тешувчи ва олдинга силжиб кетувчи юлдуз эканлигини билдиради. «Сиз Ториқ нима эканини қаердан ҳам билар эдингиз?!» жумласидаги «адроока» сўзининг тушунчаси «тушуниш, англаш, фаҳмлаш» деган маъноларни назарда тутади. Қуёш ҳажмидан бир неча марта катта юлдузларнинг сиқилиши натижасида юзага келадиган пульсарлар тушуниш, англаш мураккаб бўлган самовий жисмлар орасидан жой олган. Оятдаги масала бундай пульсация берувчи юлдузни тушуниш қанчалик оғир эканлигига урғу беради. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) Кўриб турганимиздек, Қуръонда Ториқ деб тасвирланган юлдузлар XX асрда таърифланаётган пульсарларга жуда ўхшашдир ва улар биз учун Қуръондаги бошқа бир илмий мўъжизага ойдинлик киритиши мумкин. Пульсарлар пульсга ўхшаш жуда кучли радиотўлқинлар чиқарадиган ва ўз ўқи атрофида жуда тез айланадиган сўнган юлдузларнинг қолдиқларидир. Сомон йўлида (бизнинг Еримиз ҳам унинг бир қисмидир) 500 дан ортиқ пульсарлар борлиги ҳисоблаб чиқилган. ШЕЪРО ЮЛДУЗИ Қуръонда қайд этилган айрим тушунчалар XXI аср илмий кашфиётлари шарофати билан ўрганилар экан, биз Қуръоннинг яна қандай мўъжизалари бор экан дея ўйга толамиз. Бу мўъжизалардан яна бири «Нажм» сурасининг 49-оятида қайд этилган Шеъро юлдузидир: Албатта, Шеъро (юлдузи)нинг Парвардигори ҳам Унинг ўзидир. («Нажм» сураси, 49-оят) Сириус юлдузининг эквиваленти бўлган арабча «шиьроо» сўзи фақатгина «юлдуз» маъносини англатувчи «Нажм» сурасининг 49-оятида ишлатилганлиги айниқса, ҳайратланарлидир. Чунки тундаги осмоннинг энг порлоқ юлдузи Сириуснинг ҳаракатидаги носимметрикликлар, уларнинг бошланиш нуқтасини эътиборга олиб, олимлар бу юлдузнинг аслида қўшалоқ юлдуз эканлигини аниқлашди. Ростдан ҳам, Сириус юлдузи Сириус А ва Сириус Б номли иккита юлдуздан ташкил топган. Булардан каттароғи Сириус А бўлиб, у Ерга ҳам яқинроқ жойлашган. Сириус А энг ёруғ юлдуз бўлгани сабабли уни бевосита кўз билан илғаш мумкин. Бироқ Сириус Б ни телескопсиз кўриб бўлмайди. Сириус қўшалоқ юлдузлари бир-бирининг атрофида эллипс орбиталарда ҳаракат қилади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 48 Сириус А ва Б ларнинг умумий тортишиш маркази атрофидаги орбитал даври 49,9 йилга тенгдир. Бу илмий маълумот бугунги кунда Гарвард, Оттава ва Лейсестер университетларининг астрономия департаментлари томонидан бир овоз билан қабул қилинган. 52 Бу маълумот турли манбаларда қуйидагидек ёритилган: Сириус, энг порлоқ юлдуз, аслида эгизак юлдуздир ... Унинг орбитаси 49,9 йил давом этади. 53 Маълум бўлишича, Сириус А ва Сириус Б юлдузлари бир-бирининг атрофида ҳар 49,9 йилда қўшалоқ камон бўлиб орбитал ҳаракат қилади. 54 Бу ерда диққатни тортадиган жиҳат иккита юлдузнинг бир-бири атрофидаги камон шаклли орбитасидир. XX асрнинг охирига келиб аниқлик киритилган бу илмий ҳақиқат 1400 илгари Қуръонда мўъжизакорона кўрсатиб ўтилган эди. «Нажм» сурасининг 49 ва 9 оятлари биргаликда ўқилганда бу мўъжиза ойдинлашади: Албатта, Шеъро (юлдузи)нинг Парвардигори ҳам Унинг ўзидир. («Нажм» сураси, 49-оят) Бас, икки камон оралиғидек ёки (ундан ҳам) яқинроқ бўлди. («Нажм» сураси, 9-оят) «Нажм» сурасининг 9-ояти бу икки юлдузнинг ўз орбиталарида бир-бирига қандай яқинлашишини ҳам тасвирлаётган бўлиши мумкин. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) Қуръон нозил бўлган пайтда ҳеч бир кишининг билиши даргумон бўлган бу илмий фактлар Қуръон Қодир Аллоҳнинг сўзи эканлигини яна бир бор тасдиқлайди. ЁРУҒЛИК ВА ЗУЛМАТ Ҳамд осмонлар ва Ерни яратган, зулматлар ва нурни пайдо этган Аллоҳга (хос)дир. («Анъом» сураси, 1-оят) Ҳаммамизга маълумки, ёруғликсиз инсон ўз атрофидаги нарсаларни бевосита кўз билан кўра олмайди. Бироқ биз кўриб турган ёруғлик барча ёруғлик чиқарувчи энергияларнинг фақатгина жуда оз қисмини ташкил этади. Яна инфрақизил, ультрабинафша, рентген нури ва радиотўлқинлар каби бошқа ёруғлик чиқарувчи энергиялар ҳам борки, инсон зоти уларни илғай олмайди. Инсонлар бундай ёруғлик нурларини бутунлай кўрмайдилар. Шунингдек, қизиқтомони шундаки, «зулматлар» сўзи Қуръонда ҳар доим кўплик шаклда ишлатилган. Қуръоннинг 23 та оятида арабча сўз бўлган «зулумаат» кўплик шаклда қўлланилган ва ҳеч ҳам бирлик шаклда ишлатилмаган. Қуръонда «зулматлар» сўзининг ишлатилиши биз кўра оладиган ёруғлик тўлқинларига қўшимча равишда, яна бошқа ёруғлик тўлқинлари ҳам борлигидан дарак беради. Фақат яқиндагина, олимлар нима учун бу ерда кўплик шакли ишлатилганига аниқлик Сириус юлдузи «Нажм» (у «юлдуз» маъносини англатади) сурасида учрайди. Яхлит Сириусни ташкил этувчи бу қўшалоқ юлдузлар ҳар 49,9 йилда бир марта ўз ўқлари билан бир-бирига камон шаклида яқинлашади. Бу астрономик ҳодиса «Нажм» сурасининг 9 ва 49 оятларида кўрсатиб ўтилган. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 49 киритишди. Тўлқин узунликлари электромагнит нурланиш номли энергия шаклида фарқланади. Электромагнит нурланишнинг турли шакллари космосда энергия тўлқинлари сифатида тарқалади. Бу ҳовузга бирор тош отилганда, у ҳосил қиладиган тўлқинларга таққосланиши мумкин. Ҳовуздаги тўлқинлар турли ўлчамларда бўла олганидек, электромагнит нурланишлар ҳам турли ўлчамли тўлқинларга эгадир. Юлдузлар ва ёруғликнинг бошқа манбалари ҳар хил турдаги нурлар таратади. Бу турли нурлар ўзларининг тўлқин узунликларига кўра таснифланади (синфларга ажратилади). Тўлқин узунликлари спектри жуда кенг. Энг кичик ўлчамдаги тўлқин узунлиги бўлган гамма нурлар ва энг катта бўлган радиотўлқинлар ўртасида 1025 та фарқ бор. Қуёшдан чиқадиган деярли барча нурлар мана шу 1025 ли спектрнинг бир қисмига сиқилган. Бу рақамнинг улкан эканлигини яхшироқ тушуниб олиш учун қиёслаб ўрганиш жуда қўл келади. Мабодо биз 1025гача санашни хоҳлаб қолсак-у, уни куну тун тўхтамасдан санаганимизда эди, уни тугатиш учун Ернинг ёшидан 100 миллион марта кўп вақтимиз кетган бўлар эди. Коинотдаги турли тўлқин узунликлари худди шу ҳажмдаги бир спектр ичида тақсимланган. Қуёшдан чиқадиган турли тўлқин узунликларининг 70% и 0,3 микрон ва 1,5 микрон ора-лиғидаги жуда тор спектр билан чегараланган. Мана шу спектр ичида уч турли ёруғлик мавжуд: кўринувчан ёруғлик, инфрақизил ёруғлик ва ультрабинафша ёруғлик. 1025 спектрдаги 1 дан камроқ жой эгаллаганига қарамасдан, кўринувчан ёруғлик деб ном олган нурлар Қуёшнинг барча нурларининг 41% ини ташкил этади. Кўриб чиққанимиздек, инсон кўзи илғаши мумкин бўлган электромагнитик тўлқинлар ёруғлик спектрининг бор-йўғи жуда кичик бир қисмидагина акс этади. Бу спектрнинг бундан бошқа қисмидаги тўлқин узунликлари инсон зоти учун фақатгина зулматдан бошқа нарса эмас, яъни инсон уларни кўриш қобилиятига эга эмас. 55 Диаграммадан кўриниб турибдики, инсон учун кўринарли бўлган тўлқин узунлиги диапазони жуда тор. Бошқа тўлқин узунликлари одам учун қоронғилик дегани. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 50 ОЛОВСИЗ ЁНИШ Аллоҳ осмонлар ва Ернинг «нури»дир. Нурнинг мисоли худди бир токча ичидаги чироқ, бу чироқ бир шиша ичида, у шиша гўё бир дурдан яралган юлдузга ўхшайди. У (чироқ) на шарқий ва на ғарбий бўлмаган муборак зайтун дарахти (мойи)дан ёқилур. Унинг мойи (мусаффолигидан), гарчи унга олов тегмаса-да, (атрофни) ёритиб юборгудекдир. (Мазкурлар қушилганда эса) нур устига нур (булур). Аллоҳ ўзининг (бу) нурига ўзи хоҳлаган кишиларни ҳидоят қилур. Аллоҳ одамлар (ибрат олишлари) учун (мана шундай) мисолларни келтирур. Аллоҳ барча нарсани билувчидир. («Нур» сураси, 35-оят) Бу оят ёруғлик чиқарувчи қандайдир бир нарсага ишора қилмоқда. Бу ёруғлик чиқарувчи нарса юлдузга қиёсланмоқда. На Шарқ ва на Ғарбга тегишли бу юлдузга ўхшаш, ёруғлик чиқарувчи жисм томонидан ишлатиладиган ёқилғи шу жисмнинг моддий ҳажм (ўлчам) га эга эмаслигини назарда тутаётган бўлиши мумкин. Агар бу ёқилғи манбаи энергия ўлчами деб ҳисобланса, унда оятда қайд этилган ёқилғи электр энергияга, ёруғлик чиқарадиган жисм эса ёруғлик лампочкасига жуда ҳам ўхшаб кетади. Лампочка юлдуздек ярақлайдиган ва нур чиқарадиган шиша ичидаги жисм бўлиб, оятда таърифланганга тўлиқ мос келади. Мойли лампалар ва газли лампалардан фарқли ўлароқ, ёруғлик лам-почкалари мой ёқмайди ва оятда қайд этилган таърифга мувофиқ тарзда унинг ичида оловсиз ёниш ҳодисаси юз беради. Иссиқликка чидамли вольфрам симининг атомлари орасидаги тебраниш натижасида, лампочканинг ичидаги ҳарорат 2000 даража Цельсий (3,630°Фарангейт) дан юқорига кўтарилади. Бошқа металларни эритиб юбориши мумкин бўлган бу ҳарорат шунчалик баландки, у жуда кучли кўринадиган ёруғликни пайдо қилади. Бироқ мана шу иссиқликка қарамасдан, яна оятга мувофиқ, ёниш ҳодисаси юз бермайди, чунки лампочкада кислород бўлмайди. Шунингдек, лампочка ичидаги тола порлоқ юлдузга ўхшайди. Агар биз электр токини дунё тарихидаги энг буюк каш-фиётлардан бири ва у лампочкалар ёрдамида деярли бутун жаҳонни ёритади, деб ҳисобласак, унда бу оят балки мана шу катта кашфиётга ишора қилмоқдадир, деб тахмин қилишимиз мумкин. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) Бошқа бир тушунтириш ёруғлик юлдузлардаги атом реакциялари натижасида чиқади деб изоҳланиши мумкин. Юлдузлар ёруғ, иссиқ айланаётган газ массаси бўлиб, атом реакциялари натижасида жуда катта миқдордаги ёруғлик ва иссиқлик чиқаради. Кўпчилик янги пайдо бўлаётган катта юлдузлар ўз тортишиш кучининг тортиш оғирлиги остида инқирозга юз тута бошлайдилар. Бу уларнинг марказлари иссиқроқ ва зичроқ деганидир. Юлдузнинг марказидаги материя ортиқ даражада исиб кетганда - у камида 10 миллион даража Цельсий (18 миллион даража Фарангейт) га етганда - атом реакциялари бошланади. 56 Юлдуз ичида содир бўладиган жараён шуки, катта энергия (эриш) билан водород гелийга айланади. Ядро синтези водород ҳосил қилувчи зарраларни ўзига олади ва гелий ҳосил қилиш учун уларни бир-бирига ёпиштиради (1 та гелий атоми 4 та водород атомидан ясалади). Протон ва нейтронларни гелий ичида ушлаб туриш учун атомлар жуда катта энергия чиқаради. Бу жараёнда қўйиб юбориладиган энергия юлдузнинг юзасидан ёруғлик ва иссиқлик сифатида радиация бўлиб тарқалади. Водород ишлатиб бўлингандан сўнг, гелий билан ёнишни бошлайди ва худди шу йўсинда оғирроқэлементлар шаклланади. Бу реакциялар юлдузнинг массаси ишлатиб бўлингунча давом этади. Бироқ юлдузлар ичидаги бу реакцияларда кислород ишлатил-маслиги сабабли, натижада одатдаги, масалан, бир бўлак ёғоч ёнганда содир бўладигандек, ёниш бўлмайди. Юлдузларда гигант аланга бўлиб кўринган ёниш аслида оловдан келиб чиқмайди. Дарҳақиқат, оятда ҳам худди шундай ёниш таърифланган. Агар бу оят юлдузни, унинг ёнилғисини ва оловсиз ёнишини назарда тутаяпти, деб талқин қилинса, унда бу оят юлдузларда ёруғлик чиқиши ва Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 51 ёниш усулини назарда тутмоқда, деб ҳам талқин қилиниши мумкин. (Аллоҳ ҳаммадан кўп билгувчидир.) БУЛУТЛАРНИНГ ОҒИРЛИГИ Булутларнинг оғирлиги жуда ҳайратланарли миқдорларгача бориб етади. Мисол учун, чақмоқли булутлар номи билан маълум бўлган ёмғирли булутлар 300000 тоннагача сувни ўз таркибига олиши мумкин. 300000 тонна сув массасининг юқорида, осмонда тура олишининг ўзи чиндан ҳам ажабланарли ҳолдир. Эътиборимизни Қуръоннинг бошқа оятларидаги булутларнинг оғирлигига нисбатан айтилган сўзларга қаратамиз: У ўз раҳматининг даракчиси сифатида шамолларни юборувчи зот бўлиб, (шамоллар) оғир булутларни кўтариб олгач, уни ўлик ер (усти)га ҳайдаймиз. Бас, унга сув (ёмғир) ёғдириб, у сабабли меваларнинг ҳар туридан чиқарурмиз ... («Аъроф» сураси, 57-оят) У сизларга қўрққан ва умидвор бўлган ҳолингизда чақмоқни кўрсатадиган ва оғир булутларни пайдо қиладиган зотдир. («Раъд» сураси, 12-оят) Қуръон нозил бўлган пайтда, албатта, булутларнинг оғирлиги ҳақида бирор маълумотга эга бўлиш инсоннинг билиш чегарасидан анча узоқда эди. Қуръонда ваҳий қилинган ва фақат яқиндагина кашф килинган бу маълумот Қуръон Аллоҳнинг сўзи эканлигини тасдиқловчи яна бир бошқа ҳақиқатдир. ЎЛЧОВЛИ МИҚДОРДАГИ ЁМҒИР Қуръонда айтилган бошқа бир маълумот ёмғирнинг Ерга «тегишли меъёрда» ёғдирилиши ҳақидадир. Бу «Зухруф» сурасида қуйидагича ёритилган: Ўша зот осмондан (аниқ) ўлчов билан сув (ёмғир) ёғдирди. Бас, Биз у (сув) билан «ўлик» ерни «тирилтирдик» (гиёҳларни чиқардик). Сизлар ҳам (қиёматда қабрларингиздан) мана шундай чиқарилурсизлар. («Зухруф» сураси, 11-оят) Ёмғирнинг ўлчовли миқдорда ёғдирилиши илмий изланишлар натижасида кашф қилинди: бир сонияда Ер юзасидан тахминан 16 миллион тонна сув буғ бўлиб ҳавога кўтарилиши ҳисоблаб чиқилган. Бу миқдор йил ҳисобига кўпайтирилса, 513 триллион тоннани ташкил этади. Бу рақам бир йилда Ерга ёғиладиган ёмғирнинг миқдорига тенгдир. Демак, «миқдор»ига кўра сув мувозанатли бир тартибда тўхтовсиз айланиб туради. Ҳаттоки дунёдаги барча техникалар мана шу вазифани бажаришга тайинланганида ҳам, бу тартибни сунъий тарзда ўзидай қилиб такрорлай олмас эди. Бу мувозанатдан ҳатто арзимаган миқдорда чалғиш ҳам тезда катта экологик номутаносибликларни келтириб чиқарар ва бу, ўз навбатида, Ер юзидаги ҳаётнинг тугашига олиб келар эди. Лекин бу бахтимизга содир бўлмайди ва ёмғир, Ҳар йили ҳавога буғ бўлиб кўтариладиган ва Ерга ёмғир шаклида қайтиб тушадиган сув миқдори «ўзгармас»дир: 513 триллион тонна. Бу миқдор ҳақида Қуръонда «осмондан (аниқ) ўлчов билан сув (ёмғир) ёғдириш» жумласи орқали хабар берилган. Бу миқдорнинг ўзгармаслиги экологик мувозанат ва шунингдек, ҳаётнинг давомийлиги учун жуда муҳим. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 52 худди Қуръонда ваҳий қилинганидек, аниқ ўлчов билан ёғишни давом эттираверади. Ёмғирнинг нисбати нафақат унинг миқдорига, балки ёғаётган ёмғир томчиларининг тезлигига ҳам тегишли эмас. Ёмғир томчиларининг тезлиги, уларнинг ўлчами қандай бўлишидан қатъи назар, маълум бир чегарадан ошмайди. 1905 йилда Нобель мукофоти соҳиби бўлган немис физиги Филипп Ленард томчи диаметри 4,5 мм (0,18 дюйм) дан кичик бўлган ҳолатларда ёғиш тезлигининг ошганини аниқлади. Бироқ ёғиш тезлиги бундан каттароқ томчилар учун бир сонияда 8 метр (26 фут/сония) дан ошмади. У буни томчи ўлчами катталашгани сари, ҳаво оқими таъсирида, томчи шаклининг ўзгаришига йўйди. Шаклдаги бундай ўзгариш томчининг ҳавога нисбатан қаршилигини кўпайтирди ва унинг ёғиш тезлигини секинлаштирди. Кўриб турганимиздек, Қуръон бизнинг эътиборимизни 1400 йил илгари билиб олиш мумкин бўлмаган ёмғирдаги кўз илғамас мослашувга ҳам жалб килаётган бўлиши мумкин. ЁМҒИРНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ Ёмғирнинг қандай пайдо бўлиши узоқ йиллар давомида сир бўлиб келди. Фақат об-ҳавони аниқловчи асбоб ихтиро қилингандан сўнггина ёмғирнинг шаклланиш босқичларини кашф қилиш имконияти туғилди. Бу кашфиётга биноан, ёмғирнинг шаклланиши уч босқичда содир бўлади. Биринчидан, ёмғирнинг «хом ашё»си шамол билан ҳавога кўтарилади. Кейинроқ булутлар пайдо бўлади ва ниҳоят ёмғир томчилари юзага келади. Қуръоннинг ёмғир ҳосил бўлиши ҳақидаги сўзлари худди шу жараённи назарда тутади. Оятларнинг бирида бу ҳосил бўлиш қуйидагидек ифодаланади: Аллоҳ шундай зотки, (У) шамолларни юбориб, булутларни қўзғайди, бас, уни осмон бўйлаб хоҳлаганича ёяди ва уни бўлак-бўлак қилгач, унинг орасидан ёмғир чикишини кўрасиз. Бас, қачонки уни (ёмғирни) Ўз бандаларидан хоҳлаган кишисига етказганда, улар бирдан шодланиб кетурлар. («Рум» сураси, 48-оят) Энди, келинг оятда келтирилган бу уч босқични чуқурроқ таҳлил қиламиз: БИРИНЧИ БОСҚИЧ: «Аллоҳ шундай зотки, (У) шамолларни юбориб ...» Океанларнинг кўпикланишидан пайдо бўлган саноқсиз ҳаво пуфакчалари муттасил ёрилади ва сув зарраларининг ҳавога қараб отилишига сабаб бўлади. Сўнгра тузга бой бўлган бу зарралар шамоллар таъсирида юқорига - атмосферага қараб кўтарилади. Аэрозоллар деб аталадиган бу зарралар сув қопқонлари вазифасини бажаради ва ўз атрофига денгиздан жуда кичик томчи зарралари бўлиб кўтариладиган сув буғларини йиғиб олиб, булут томчиларини шакллантиради. ИККИНЧИ БОСҚИЧ: «... булутларни қўзғайди, бас, уни осмон бўйлаб хоҳлаганича ёяди ва уни бўлак-бўлак қилгач ...» Булутлар ҳавода туз кристаллари ва чанг зарралари атрофида суюладиган (конденсацияланадиган) сув буғларидан юзага келади. Бу булутлардаги сув томчилари жуда кичик (тахминан 0,01-0,02 мм (0,0004-0,0008 дюйм) ўлчамда) бўлганлиги сабабли булутлар ҳавода осилиб қолади ва осмон бўйлаб ёйилади. Юқоридаги расм майда сув томчиларининг ҳавога қандай қилиб чиқиб кетишини кўрсатади. Бу ёмғир ҳосил бўлишининг биринчи босқичидир. Шундан сўнг, энди пайдо бўлган булутлардаги майда сув томчилари ҳавода осилиб қолади ва ёмғир пайдо қилиш учун суюлади (конденсацияланади). Бу босқичларнинг барчаси Қуръон оятларида тўлиқ билдирилган. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 53 Шу тарзда осмон булутлар билан қопланади. УЧИНЧИ БОСҚИЧ: «... унинг орасидан ёмғир чиқишини кўрасиз.» Туз кристаллари ва чанг зарраларини ўраб турган сув зарралари қалинлашади ва ёмғир томчиларини шакллантиради, шундай қилиб, ҳавога нисбатан оғирроқ бўлиб қоладиган томчилар булутларни тарк этади ва ерга ёмғир бўлиб ёғишни бошлайди. Юқорида муҳокама қилганимиздек, ёмғир ҳосил бўлишидаги ҳар бир босқич Қуръон оятларига боғланган. Шунингдек, бу босқичлар худди оятдаги кетма-кетликда тушунтирилади. Ердаги бошқа кўп табиий ҳодисалар каби, Аллоҳ бу ҳодисага ҳам энг тўғри тушунтириш берган ва унинг кашф қилинишидан анча асрлар илгари Қуръонда уни маълум қилиб қўйган. Бошқа бир оятда ёмғирнинг шаклланиши ҳақида қуйидаги маълумот келтирилган: Аллоҳнинг булутларни ҳайдашини, сўнгра уларни бирлаштиришини, сўнгра уларни устма-уст қалаштиришини кўрмадингизми? Сўнгра (булут) орасидан ёмғир чиқаётганини кўрасиз. (Аллоҳ) осмондан -ундаги тоғ (булут)лардан дўл ёғдириб, уни ўзи хоҳлаган кишиларга егказур ва ўзи хоҳлаган кишилардан буриб юборур. Чақмоғининг ёруғлиги кўзларни кетказгудекдир. («Нур» сураси, 43-оят) Булут турларини ўрганаётган олимлар ёмғир булутларининг пайдо бўлиши билан боғлиқ ажабланарли натижаларга дуч келишди. Бунда ёмғир булутларининг аниқ бир тизим ва босқичларга кўра ҳосил бўлишини аниқлашди. Ёмғир булутларининг бир тури бўлган cumulonimbus (ёмғирли булут)нинг пайдо бўлиш босқичлари қуйидагича ифодаланади: 1-БОСҚИЧ. Ҳайдалади: булутлар шамол орқали ҳайдалади. 2-БОСҚИЧ. Бирлашади: сўнгра, шамол орқали ҳайдалган кичик булутлар (ёмғирли булутлар) ўзаро бирлашади ва каттароқ булут ҳосил қилади. 58 3-БОСҚИЧ. Устма-уст қалашади: кичик булутлар бирлашганидан сўнг каттароқ булут ичидаги юқорига кўтариладиган оқимлар катталашади. Булут маркази яқинидаги юқорига кўтариладиган оқимлар четга яқинроқдагиларига қараганда кучлироқ бўлади. Юқорига кўтариладиган оқимлар булут массасининг вертикал ўсишига сабаб бўлиб, уларни устма-уст қалаштиради. Бу вертикал ўсиш булут массасининг атмосферадаги сув томчилари ва дўл шаклланадиган совуқроқ ҳудудгача узайишига сабаб бўлади. Сув томчилари ва дўл юқорига кўтариладиган оқимлар учун ушлаб туришга оғирлик қилиб қолгандан сўнг, улар булутдан ёмғир, дўл ва ҳ. к. шаклида тушишни бошлайди. 59 Биз шуни ёдда тутишимиз керакки, метеорологлар яқиндагина самолётлар, сунъий йўлдошлар, компьютерлар каби замонавий жиҳозлардан фойдаланиб, булутнинг пайдо бўлиши, унинг таркиби ва функцияси ҳақида бундай тушунчага эга бўлдилар. (А) Алоҳида-алоҳида кичик булут парчалари (ёмғирли булутлар). (Б) Бу кичик булутлар бирлашганда, каттароқ булутлар ичидаги юқорига кўтариладиган оқимлар катталашади. Натижада Юқорига кўтариладиган оқимлар булут массасининг вертикал ўсишига сабаб бўлади ва булут устма-уст қалашиб қолади. Вертикал ўсиш билан булут массаси атмосферадаги сув томчилари ва дўл шаклланадиган совуқроқ ҳудудгача етиб боради. Сув томчилари ва дўл юқорига кўтариладиган, оқимлар учун ушлаб туришга оғирлик қилиб қолгандан сўнг, улар булутдан ёмғир, дўл ва ҳ. к. шаклида тушишни бошлайди. Бу илмий далилни 1400 йил илгари Аллоҳ «Нур» сурасининг 43-оятида бундай ваҳий қилган эди: «… cўнгра уларни устмауст қалаштиришини кўрмадингизми? Сўнгра (булут) орасидан ёмғир чиқаётганини кўрасиз...» Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 54 Кўриб турганимиздек, Аллоҳ 1400 йил илгари билишнинг имкони бўлмаган маълумотни бизга хабар қилгани кундек равшан. ЕРНИНГ ҲАРАКАТГА КЕЛИШИ ВА КЎПЧИШИ Ерни қўриқ ҳолида кўрасиз. Бас, қачонки, Биз унинг устидан (ёмғир) ёғдирсак, у ҳаракатга келиб кўпчир ва турли гўзал жуфтларни (икки жинсли гиёҳларни) ундирур. («Ҳаж» сураси, 5-оят) «Ҳаракатга келиб» деб таржима қилинган арабча сўз «иҳтаззат» бўлиб, у «ҳаракатга келмоқ, жонланмоқ, силжимоқ, қўзғалмоқ; ўсимликнинг ҳаракати ва узайиши» каби маъноларни билдиради. «Кўпчир» деб таржима қилинган «робат» сўзи «кенгаймоқ, кўпаймоқ, кўпчимоқ, ўсмоқ, ривожланмоқ, кўтарилмоқ (ўсимлик ҳақида), таъминламоқ, ҳаво билан тўлдирмоқ» каби маъноларга эга. Бу сўзлар ёмғир пайтида тупроқнинг молекулавий структурасида содир бўладиган ўзгаришларни энг тўғри усулда ифодалайди. Фақат тупроқ зарралари ҳаракатланиши боис, оятда ифодаланган ҳаракат, бир бўлаги ҳаракатланганда зилзилаларни келтириб чиқарадиган Ер қобиғининг ҳаракатидан фарқ қилади. Бу зарралар бирининг устида бошқаси ётувчи қатламлардан ташкил топган. Сув бу қатламларга кириб бориб, тупроқ зарраларининг кўпчишига сабаб бўлади. Оятда айтиб ўтилган босқичлар илмий жиҳатдан қуйидагича тушунтирилиши мумкин: 1. Тупроқнинг ҳаракатга келиши. Тупроққа етарли даражада сув тушгандан сўнг зарранинг юзасида пайдо бўладиган электростатик заряд бу зарранинг беқарорлигига ва ҳаракатга келишига сабаб бўлади. Бу заряд қарама-қарши заряд билан нейтраллангандан сўнг ушбу ҳаракат барқарорлашади. Тупроқ заррасининг ҳаракатга келиб қимирлаши унинг сув зарралари билан тўқнашгани туфайли ҳамдир. Сув зарралари муайян бир йўналишда ҳаракат қилмаслиги сабабли, тупроқ зарралари ҳар томондан урилгач, ҳаракатга келади. 1827 йил шотландиялик ботаник Роберт Броун ёмғир томчилари тупроққа тушганда, улар тупроқ молекулаларида қандайдир бир қимирлаш ва тебраниш содир этишини аниқлади. У бугунги кунда «Броун ҳаракати» номи билан маълум бўлган бу микроскопик зарралар ҳаракатини тасвирлаб берди. 60 2. Тупроқнинг кўпчиши. Ёмғир ёқданда тупроққа келиб ури-ладиган ёмғир томчилари тупроқ зарраларининг кўпчишига ва ҳажм жиҳатдан кенгайишига сабаб бўлади. Бу, сув мўл бўлганда сув зарралари ва эриган ионлар кира оладиган тупроқ зарралари орасидаги бўшлиқнинг кенгайиши туфайлидир. Сув ва унда эриган озиқлантирувчи элементлар қатламлар орасида диффузияланиб тарқалганда тупроқ зарраларининг ўлчами катталашади. Пировардида бу зарралар тупроқни жонлантирадиган сув сақлагич сифатида хизмат қилади. Аллоҳнинг инсоният учун кўрсатган чексиз марҳамати туфайли, бу сув шу йўсинда, тортишиш кучи таъсирида пастга қараб сингиб кетмасдан, сақланиб қолади. Агарда тупроқ сувни ушлаб тура олмаганда эди ва бу минерал тузлар тупроқда туриб қола олмаганда эди, сув Ернинг энг чуқур қисмларигача сингиб кетган ва бунинг натижасида унинг йўқ бўлиши боис, барча ўсимликлар тезда ўлган бўлар эди. Бироқ бизнинг Парвардигоримиз тупроқни шундай яратиб қўйганки, ундан турли маҳсулотлар пайдо бўлади. 3. Ердан униб чиқиш. Тупроқда етарлича сув йиғилгач, уруғлар фаоллашади ва содда озиқлантирувчи моддаларни шимиб олади. Ўсаётган ўсимликлар бу озуқалардан 2-3 ойгача сувга бўлган талабини қондиради. Юқоридаги оят ёмғир қуруқ ерга тушганда нима содир бўлишини уч босқичда тушунтириб берган: тупроқ зарралари ҳаракатга келади, тупроқ кўпчийди ва сўнгра турли маҳсулотларни етиштиради. 1400 йил муқаддам Қуръонда хабар берилган бу босқичлар илмий таърифларга ҳайратланарли тарзда ўхшашдир. Бошқа бир оят бу ҳақца ўсимликлар мисолида бундай хабар Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 55 беради: Ўлик (қуриқ) ер улар учун (қайта тирилишга) бир аломатдир. Биз уни (сув билан) тирилтирдик ва ундан (турли) донларни ундириб чиқардик. Бас, улар ундан емоқдалар. («Ёсин» сураси, 33-оят) ЎЛИК ЕРГА ҚАЙТА ҲАЁТ БАҒИШЛАЙДИГАН ЁМҒИРЛАР Ёмғирларнинг «ўлик ерга қайта ҳаёт бахш этиш»лик вазифаси Қуръоннинг қатор оятларида таъкидлаб ўтилган: ... Осмондан пок сув (ёмғир) ёғдирдик. Бу ўлик ерларни тирилтириш ва Ўзимиз яратган кўплаб ҳайвонларни ҳамда инсонларни суғориш учундир. («Фурқон» сураси, 48-49-оятлар) Ерга жонзотлар учун зарурий талаб бўлган сувни келтириш билан бир қаторда, ёмғирнинг ўғитловчилик хусусияти ҳам бор. Денгиздан буғланувчи ва булутларга етувчи томчилар ўлик тупроққа «янги ҳаёт бағишловчи» зарур моддаларни ўз ичига олади. «Янги ҳаёт бағишловчи»лик хусусиятига эга бундай ёмғир томчилари «сиртқи парда томчилари» деб аталади. Булар биологлар томонидан микроқатлам деб аталадиган денгиз юзасининг энг юқори қатламидан ҳосил бўлади; ўндан бир миллиметрдан кичик қалинликдаги бу юза қатламда микроскопик сув ўтлари ва зоопланктонларнинг чиришидан келиб чиққан кўп миқдордаги органик чиқиндилар топилади. Бу чиқиндиларнинг баъзилари денгиз сувида кам учрайдиган фосфор, магний ва калий каби элементларни, шу жумладан, мис, рух, кобальт ҳамда қўрғошин сингари оғир металларни шимиб тўплайди. Ер юзасидаги уруғлар ва ўсимликлар бу ёмғир томчиларидан униб-ўсиш учун зарур бўлган кўп миқдордаги минерал тузлар ва элементларни ўзига олади. Қуръон бунга қуйидагича ишора қилади: Биз осмондан баракотли сув (ёмғир) ёғдириб, у билан боғларни ва ўриб олинадиган донларни ундирдик. («Қоф» сураси, 9-оят) Ёмғир билан тушадиган бу минерал тузлар ҳосилдорликни ошириш учун амалда қўлланиладиган ўғитлар (кальций, магний, калий ва ҳ.к.) нинг кичик кўринишдаги намуналаридир. Аэрозолларда топиладиган оғир металл турлари ўсиш мобайнида самарадорликни ва ўсимликларнинг маҳсулдорлигини оширадиган элементларни ҳосил қилади. Қисқаси, ёмғир катта аҳамиятга эга бўлган ўғитдир. Ёлғиз ёмғир таъминлаб берадиган ўғит билан, юз йил ичида, паст сифатли тупроқ ўсимликлар учун зарур бўлган барча элементларга эга бўлиши мумкин. Ўрмонлар ҳам денгиздан келиб чиқадиган бу кимёвий элементлар ёрдамида ўсади ва озиқланади. Шу тарзда, ҳар йили тахминан 150 миллион тоннага яқин минерал ўғит зарралари ерга тушади. Агарда ёмғирнинг бундай ўғитловчилик хусусияти бўлмаганда эди, Ер юзида жуда кам ўсимликлар ўсган ва ҳаётий мувозанат бузилган бўлар эди. Оятда ерларга янги ҳаёт бағишлаш ҳақида берилган бу маълумот Қуръоннинг саноқсиз мўъжизавий хусусиятларидан биридир, холос. ДЎЛ, МОМАҚАЛДИРОҚ ВА ЧАҚМОҚНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ ... (Аллоҳ) осмондан ундаги тоғ(булут)лардан дўл ёғдириб, уни ўзи хоҳлаган кишиларга етказур ва ўзи хоҳлаган кишилардан буриб юборур. Чақмоғининг ёруғлиги кўзларни кетказгудекдир. («Нур» сураси, 43-оят) Юқоридаги оят дўл ва чақмоқ ҳақидадир. Дўл ва чақмоқнинг пайдо бўлиши ўрганиб чиқилганда, оятда муҳим бир метеорологик ҳақиқат таъкидланаётганлиги маълум бўлади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 56 Чақмоқ ва дўлнинг пайдо бўлиши ҳақидаги бугунги метеорология» номли китоб дўл булутдаги ўта салқин майда томчилар ва муз кристалларидан иборат ҳудуд орқали тушиши боис, булутнинг электрланиб қолиши тўғрисвда маълумот беради. Суюқ майда томчилар музлайди ва дўл доналари билан тўқнашиб, билинмас иссиқлик чиқаради. Бу дўл донасининг сиртини атрофдаги муз кристалларга нисбатан илиқроқ тутади. Дўл донаси муз кристали билан таъсирлашгавда муҳим ҳодиса рўй беради: Совуқроқ объектдан иссиқроқ объектга электронлар оқиб ўтади. Шу тарзда, дўл донаси манфий зарядланиб қолади. Ўта салқин майда томчилар дўл донаси билан таъсирлашганда ҳам бу ҳодиса юз беради ва мусбат зарядланган майда муз парчалари ажралиб чиқади. Енгилроқ бўлган ва мусбат зарядланган бу зарралар ҳаво оқими билан булутнинг тепа қисмига олиб чиқилади. Дўл энди манфий зарядли бўлиб қолади ва булутнинг тубига қараб равона бўлади, шу йўсинда булутнинг пастки қисми манфий зарядга эга бўлади. Сўнгра бу манфий зарядлар чақмоқ бўлиб зарядсизланади. Бундан шундай хулосага келиш мумкинки, чақмоқ пайдо бўлишининг асосий омили дўлдир. 61 Қуйидаги оятда ёмғир булутлари ва чақмоқ ўртасидаги боғлиқликка ва пайдо бўлиш тартибига эътибор қаратилади. Ундаги маълумот фан томонидан кашф қилинган маълумотга ўхшашдир: Ёки (яна бир ўхшатиш) осмондан жала келтирувчи булут кабидирки, унда зулмат, момақалдироқ ва чақмоқ бўлиб, (уларнинг таъсири ва) яшинлар туфайли ўлишдан қўрқиб, бармоқларини қулоқларига тиқиб олурлар ... («Бақара» сураси, 19-оят) Ёмғир булутлари жуда катта массага эга бўлиб, улар 20 дан 260 квадрат километр (10 дан 100 квадрат миля) гача жойни эгаллайди ва баландлиги вертикалига 9000 дан 12000 метр (30000 дан 40000 фут) гача етади. Бундай ғайриоддий ўлчами туфайли, бу булутларнинг пастки қисми қора бўлади. Бу булутлар катта миқдордаги сув ва муз зарраларини ўз ичига олганлиги сабабли, Қуёшнинг нурлари ундан ўта олмайди. Шунинг учун Қуёшнинг жуда оз энергияси булутлардан ўтиб, Ергача етиб келади. Шу боис, булутларга қараган одам уларни қора рангда кўради. 62 Оятда қайд этилган зулматдан кейин момақалдироқ ва чақмоқнинг пайдо бўлиш босқичлари қуйидагидек таърифланади: Ёмғир булути ичида электр заряд ҳосил бўлади. Бу музлаш, ёмғир томчиларининг бўлиниши ва алоқа пайтида заряднинг юзага келиши каби жараёнлар натижасида келиб чиқади. Бундай электр зарядларининг тўпланиши, орадаги ҳаво уларни ажратишга қодир бўлмай қолганда, катта учқуннинг, яъни мусбат ва манфий майдонлар ўртасида зарядсизланишнинг содир бўлишига олиб келади. Икки қарама-қарши зарядланган майдон ўртасидаги кучланиш 1 миллиард волтгача етиши мумкин. Учқун булутнинг ичида ҳам шаклланиши мумкин, иккита булут ўртасида, мусбат зарядланган майдондан манфий зарядланган майдонга кесиб ўтиши ёки булутдан ерга зарядсизланиши мумкин. Бу учқунлар кўзни қамаштирадиган яшин уришларни келтириб чиқаради. Яшин чизиғи бўйлаб электр зарядининг бундай кучайиши жуда катта иссиклик (10000 даража Цельсий (18030 даража Фарангейт)) нинг ҳосил бўлишига сабаб бўлади. Натижада, тўсатдан ҳавонинг кенгайиши содир бўлади, бу, ўз навбатида, момақалдироқли жуда қаттиқ овозни келтириб чиқаради. 63 Кўриб турганимиздек, қора қатламлар, ундан кейин келадиган чақмоқ номли электрик зарядланган учқунлар ва момақалдироқ деб аталадиган қаттиқ овоз ёмғир булути ичида пайдо бўлади. Замонавий фаннинг булутлар ҳақида аниқлаган ва момақалдироқ ҳамда чақмоқ ҳақида уқтириши лозим бўлган ҳар бир нарсаси Қуръондаги таърифларга тўлиқ мос тушади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 57 УРУҒЛАНТИРУВЧИ ШАМОЛЛАР Қуръоннинг бир сурасида шамолларнинг «уруғлантирувчи»лик хусусияти ва бунинг натижасида ёмғирнинг пайдо бўлиши қайд этилган: Биз шамолларни (булутларга) «ҳомиладор» бўлган ҳолида юбордик, осмондан сув (ёмғир) ёғдириб, сизларни у билан суғордик... («Ҳижр» сураси, 22-оят) Бу оят ёмғир шаклланишидаги биринчи босқич шамол эканлигини таъкидламоқда. XX аср бошларигача шамол ва ёмғир ўртасида маълум бўлган бирдан-бир таъсир шамол булутларни ҳайдаб келади, деган тушунча эди. Бироқ замонавий метеорологик кашфиётлар шамолнинг ёмғир пайдо бўлишидаги «уруғлантирувчи»лик ролини кўрсатиб берди. Олдинроқ тушунтириб ўтилганидек, шамолнинг бу уруғлантирувчилик хусусияти қуйидаги усулда амалга ошади: Океанлар ва денгизларнинг юзасида сувнинг кўпикланиши туфайли кўп сонли ҳаво пуфакчалари пайдо бўлади. Бу пуфакчалар ёрилган заҳоти бир миллиметрнинг юздан бир бўлаги диаметрига тенг минглаб майда заррачалар ҳавога отилади. «Аэрозоллар» деб аталадиган бу зарралар шамол орқали қуруқ ерлардан олиб келинган чанг билан аралашади ва атмосферанинг юқори қатламларига олиб чиқилади. Шамоллар орқали юқори баландликларга олиб чиқиладиган бу зарралар у ерда сув буғи билан ўзаро таъсирлашади. Сув буғи бу зарралар атрофида суюлади ва майда сув томчиларига айланади. Бу майда томчилар аввало бирлашиб, булутлар ҳосил қилади, сўнг Ерга ёмғир шаклида тушади. Эслатиб ўтилганидек, шамоллар ҳавода учиб юрган сув буғларини денгиздан олиб келган зарралар билан «уруғлантиради» ва натижада ёмғир Қуйидаги расм тўлқиннинг пайдо бўлиш босқичларини кўрсатади. Тўлқинлар сувнинг юзаси юқорисида эсадиган шамоллар орқали юзага келади. Шамол билан сув зарралари доира шаклида ҳаракат қилиб қўзғалади. Бу ҳаракат тезда бирин-кетин тўлқинлар ҳосил қилади ва тўлқинлар томонидан пайдо бўладиган пуфакчалар ҳавода тарқалади. Бу ёмғир пайдо бўлишидаги дастлабки босқичдир. Мазкур жараён оятда «Биз шамолларни (булутларга) «ҳомиладор» бўлган ҳолида юбордик, осмондан сув (ёмғир) ёғдириб, сизларни у билан суғордик», деб хабар берилган эди. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 58 булутларининг пайдо бўлишига кўмаклашади. Агар шамоллар бундай хоссага эга бўлмаганда эди, атмосфера юқорисида майда сув томчилари ҳеч қачон шаклланмас ва ёмғир ҳам бўлмас эди. Бу ерда эътироф этиладиган энг муҳим масала шундаки, шамолнинг ёмғир шаклланишидаги асосий роли минг йиллар аввал, Қуръонда, табиий ҳодисалар тўғрисида жуда кам билим бўлган бир пайтда хабар берилган эди... Шамолларнинг уруғлантирувчилик сифати ҳақида оятда қайд этилган яна бошқа маълумот уларнинг гулларни чанглантиришдаги ролидир. Ер юзидаги кўп ўсимликлар ўз чангларини турларнинг сақланиб қолишини таъминлаш мақсадида шамоллар воситасида тарқатади. Бир қатор очиқ уруғли ўсимликлар, қарағай, пальма ва шунга ўхшаш дарахтлар ҳамда гуллайдиган уруғли ўсимликлар ва ўтга ўхшаш ўсимликларнинг барчаси шамол орқали тўлиқ чангланади. Шамол ўсимликлардан чанг олиб, шу турларнинг бошқаларига етказади ва уларни уруғлантиради. Яқин-яқингача шамолнинг ўсимликларни уруғлантириш қобилиятига эга эканлиги номаълум эди. Бироқ ўсимликларнинг эркак ва урғочи бўлиши аниқлангандан кейин, шамолнинг уруғлантирувчилик хусусияти ҳам кашф қилинди. Бу ҳақиқат Қуръонда аллақачон таъкидлаб ўтилган эди: «... (У) осмовдан сув (ёмғир, қор) ёғдирди. Бас, Биз у (сув) билан турли ўсимлик навларини жуфт-жуфт килиб ундириб чиқардик.» («Тоҳо» сураси, 53-оят) ШАМОЛ ПАЙДО БЎЛИШИНИНГ БОСҚИЧЛАРИ ... ҳамда шамолларнинг йўналтирилишида ақл юргазадиган кишилар учун аломатлар бордир. («Жосия» сураси, 5-оят) Шамол ҳавонинг ҳаракати бўлиб, у иккита турли ҳарорат марказлари ўртасида шаклланади. Атмосферадаги турли ҳароратлар орқали ҳосил бўладиган турли босимлар туфайли ҳаво муттасил юқори босимли ҳудудлардан паст босимли ҳудудларга қараб оқади. Агарда босим марказлари ўртасидаги фарқлар, яъни атмосферадаги ҳароратлар катта бўлса, ҳаво оқими, бошқача қилиб айтганда, шамол жуда кучли бўлади, шундай кучли бўладики, катта талафот етказадиган қуюнлар юзага келиши табиий. Бу ерда ҳайратланарли томони шундаки, турли-туман ҳароратлар ва босимларнинг экватор ҳамда қутб каби минтақалари бўлишига қарамасдан, Аллоҳнинг яратишидаги тартиб шарофати билан, бизнинг Еримиз оғир мусибатлар келтирувчи шиддатли шамоллар оғушида қолмайди. Аксинча, агарда қутблар ва экватор ўртасида эсадиган шамоллар кучи қирқилмаганда эди, Ер қуюнлар томонидан муттасил вайрон қилинадиган ўлик сайёрага айланар эди. Юқоридаги оятда келтирилган арабча «тасриифи ир-рийааҳ» жумласидаги «тасрииф» сўзи «кўп марталаб ағдарилиш, йўнал-тириш, бирор нарсани шаклга солиш, бошқариш, тарқатиш» каби маъноларни англатади. Шамол учун бу сўзнинг танлаб олиниши унинг тартибли равишда эсиш усулини тўлиқ ифодалайди. Бу жумла шамолнинг ўзича, тасодифий тарзда эсмаслигини яққол таърифлаб берувчи жумла ҳамдир. Фақат Аллоҳгина инсон ҳаётини таъминлаш учун шамолларни шу йўсинда йўналтиради. Ён томонда берилган диаграммалар Ер юзида ҳаво оқимлари ва шамолларнинг пайдо бўлишини кўрсатади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 59 ЭРТАЛАБ ФОТОСИНТЕЗ ЖАРАЁНИ ҚАНДАЙ БОШЛАНАДИ? (Қасамёд этурман) ўз зулмати билан келиб-кетаётган тунга ва нафас олаётган тонг биланки, ... («Таквир» сураси, 17-18-оятлар) Фотосинтез жараёнида ўсимликлар инсонлар истеъмол қила олмайдиган зарарли газ, карбонат ангидридни ҳаводан ютади ва бунинг ўрнига кислород чиқаради. Биз нафас оладиган ва асосий ҳаёт манбаимиз бўлган кислород фотосинтезнинг бош маҳсулидир. Атмосферадаги 30% гача бўлган кислород қуруқликдаги ўсимликлар, қолган 70% и эса денгиз ва океанлардаги ўсимликлар ҳамда бир ҳужайрали жонзотлар томонидан етиштирилади. Фотосинтез жуда мураккаб жараён бўлганлиги боис, олимлар уни ҳалигача тўлатўкис тушуниб етишгани йўқ. Бу жараённи бевосита кўз билан кузатиб бўлмайди, чунки механизмда атомлар ва молекулалар иштирок этади. Аммо биз фотосинтезнинг натижаларини ўзимиз нафас оладиган кислород ҳамда бизни тирик сақлаб турувчи озиқ-овқат маҳсулотларида кўришимиз мумкин. Фотосинтез жуда чигал кимёвий формулалар ва жуда кичик масштабда ҳамда энг нозик мувозанатлардан иборат оғирлик бирликлари иштирок этадиган тизимдир. Бизни ўраб турган атрофдаги барча яшил ўсимликларда бу жараённи амалга оширадиган триллионлаб кимёвий лабораториялар ишлаб турибди. Бундан ташқари, ўсимликлар миллионлаб йиллардан буён, тўхтовсиз равишда, бизнинг кислородга, озиқ-овқат ва энергияга бўлган талабларимизни қондириб келмоқда. Фотосинтезнинг самарадорлиги кислород маҳсулотининг даражасига кўра ўлчанади. Энг юқори нуқта эрталаб, Қуёшнинг нурлари энг кўп қуюқлашган пайтга тўғри келади. Тонгда барглар терлай бошлайди ва фотосинтез шунга кўра фаоллашади. Бироқ тушда бунинг акси содир бўлади, яъни фотосинтез сусаяди ва нафас олиш кўпаяди, чунки ҳарорат кўтарилган сари нафас олиш Фотосинтез - бу ўсимликлар ва баъзида бактерия ҳамда бир ҳужайрали жонзот шакллари томонидан Қуёш нурларининг карбонат ангидрид ва сувдан қанд (карбогидрад) ишлаб чиқариш мақсадида ишлатилишидир. Бу реакция натижасида Қуёш нурларидаги энергия ишлаб чиқарилган қанд молекуласи ичида тўпланади. Ишлатиб бўлмас қуёш энергияси ишлатса бўладиган кимёвий энергияга айланадиган бу жараён давомида содир бўладиган реакцияни қуйидаги формула билан қисқача ифодалаш мумкин: 6H2O + 6CO2 - ФОТОСИНТЕЗ -> С6H12O6 + 6O2 (6 та сув молекулалари + 6 та карбонат ангидрид молекулалари фотосинтез воситаси билан 1 та қанд молекуласи ва 6 та кислород молекулаларигаайланади.) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 60 ҳам кўпая боради. Кечқурун, ҳарорат пасайганда, нафас олиш сусаяди ва ўсимликлар дам олади. Эрталабки соатлар, бошқача қилиб айтганда «нафас олаётган»ликни назарда тутаётган «Таквир» сурасидаги «иза танаффаса» жумласи нафас олиш ва чиқариш ёки чуқур нафас олишга метафорик жиҳатдан ишора қилмоқда. Бу жумла эрталаб кислород ишлаб чиқаришнинг бошланиш усулига ва нафас олиш учун зарур бўлган кислороднинг энг кўп миқдори мана шу пайтда чиқарилишига алоҳида урғу бермоқда. Бу ҳодисанинг муҳимлиги Аллоҳнинг у билан қасамёд қилишидан ҳам кўриниб турибди. XX асрнинг энг муҳим кашфиётлари қаторидан жой олган фотосинтез ҳодисасининг оятда Аллоҳ томонидан қайд этилиши Қуръоннинг илмий мўъжизаларидан яна биридир. ҚЎШИЛМАС ДЕНГИЗЛАР Денгизларнинг яқиндагина кашф қилинган хислатларидан бири Қуръон оятларининг бирида шундай таърифланади: У икки (хил) денгазни бир-бири билан ёнма-ён турадиган ҳолда чиқариб қўйди. (Аммо) у иккисининг ўртасида бир тўсиқ бўлиб, улар (ўша тўсиқдан) ошибўтмаслар. («АрРаҳмон» сураси, 19-20-оят) Денгизларнинг бу хислати, яъни уларнинг учрашиши ва ўзаро аралашиб кетмаслиги яқиндагина океанографлар томонидан кашф қилинди. «Сирт таранглиги» деб аталадиган физик куч сабабли қўшни денгизларнинг сувлари аралашиб кетмайди. Уларнинг сувларидаги зичлик бир-биридан фарқ қилиши боис, сирт таранглиги денгизларнинг ўзаро аралашиб кетишига йўл қўймайди, худди уларнинг ўртасида юпқа бир девор бўлгандек. 64 Ажабланарли томони шундаки, физика ва сирт таранглиги ёки океанография ҳақида жуда кам билим бўлган даврда бу ҳақиқат Қуръонда ваҳий қилинган эди. ДЕНГИЗЛАРНИНГ ҚОРОНҒИ ТУБЛАРИ ВА ИЧКИ ТЎЛҚИНЛАР Ёки (кофирларнинг қилган амаллари) қаватма-қават тўлқин ва унинг устида (қора) булут қоплаб олган денгиз қаъридаги зулматларга ўхшайди. (Улар) устмауст зулматлардир: қўлини чиқариб (қараса) уни кўра олмас. Кимга Аллоҳ нур (имон) бермаса, бас, унинг (учун) ҳеч қандай нур йўкдир. («Нур» сураси, 40-оят) Зулмат чуқур денгиз ва океанларнинг 200 метр (660 фут) ва ундан чуқурроқ остларидан бошланади. Бу чуқурликда деярли ёруғлик йўқ ва 1000 метр (3280 фут) чуқурликдан пастда эса умуман ёруғлик бўлмайди. 65 Ўртаер денгизи ва Алантика океанида катта тўлқинлар, кучли оқимлар ва сув сатҳининг кўтарилиб, пасайишлари содир бўлиб туради. Ўртаер денгизининг суви Атлантика океанига Гибралтар бўғози орқали киради. Аммо уларни ажратиб турувчи тўсиқ туфайли уларнинг ҳарорати, шўрлиги ва зичлиги ўзгармай қолади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 61 Бугунги кунда биз денгизнинг умуман пайдо бўлиши, ундаги жонзотларнинг табиати, унинг шўрлик даражаси ҳамда унда қанча миқдорда сув борлиги ва унинг юза майдони ҳамда чуқурлиги тўғрисида маълумотга эгамиз. Замонавий технологиялар билан ишлаб чиқилган денгиз ости кемалари ва махсус жиҳозлар олимларга бундай маълумотларни олиш имкониятини туғдирди. Инсон зоти махсус жиҳозлар ёрдамисиз 70 метр (230 фут) дан ортиқ чуқурликка шўнғий олмайди. Улар океанларнинг зулмат босган тубликларида, масалан, 200 метр (660 фут) чуқурликда, ёрдамсиз тирик қола олмайдилар. Мана шунинг учун ҳам, олимлар фақат яқиндагина денгизлар ҳақида батафсил маълумот олишга эришдилар. Бироқ денгизларнинг чуқурликлари зулмат эканлиги 1400 йил муқаддам Қуръонда ваҳий қилинган эди. Океанларнинг тубларига инсоннинг шўнғий олишига имкон берувчи жиҳозлар бўлмаган бир пайтда бундай маълумотнинг берилиши, шубҳасиз Қуръоннинг мўъжизаларидан биридир. Шу билан бирга, «Нур» сурасининг 40-оятидаги «... қаватма-қават тўлқин ва унинг устида (қора) булут қоплаб олган денгиз қаъридаги зулматларга ўхшайди ...» деган хабар бизнинг эътиборимизни Қуръоннинг бошқа бир мўъжизасига тортади. Олимлар фақат яқиндагина «турли зичлик қатламлари орасидаги зичлик туташган жойларда содир бўлади»ган юза ости тўлқинлари мавжудлигини аниқлашди. Бу ички тўлқинлар денгиз ва океанларнинг чуқурликдаги сувларини қоплаб туради, чунки чуқурликдаги сувлар юқоридаги сувларга нисбатан юқорироқ зичликда бўлади. Ички тўлқинлар юза тўлқинларига ўхшаб ҳаракат қилади. Улар ҳам худди юза тўлқинларига ўхшаб мавж ура олади. Ички тўлқинларни инсон кўзи билан илғаб бўлмайди, лекин уларни маълум бир жойдаги ҳарорат ёки шўрлик даражасининг ўзгаришини ўрганиш орқали аниқлаш мумкин. 66 Қуръондаги маълумот юқорида тушунтириб ўтилганлар билан ўхшашдир. Олимлар яқин йиллар ичида кашф қилган бу далил, шубҳасиз, яна бир марта Қуръон Аллоҳнинг каломи эканлигини исботлайди. Бугунги кун технологиялари ёрдамида қилинган ўлчашлар шу нарсани аниқлаб бердики, Қуёш ёруғлигининг 3 дан 30 гача бўлган фоизи денгизнинг юзасида акс этади. Сўнгра дастлабки 200 метр (660 фут)да, кўк ёруғликдан ташқари (чап томондаги расм) ёруғлик спектрининг деярли барча еттита ранги бирин-кетин ютилади. 1000 метр (3280 фут) чуқурлиқдан пастда умуман ёруғлик йўқ (юқоридаги расм). Бу илмий далил 1400 йил илгари «Нур» сурасининг 40-оятида таъкидлаб ўтилган эди. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 62 БИЗНИНГ ҲАРАКАТЛАРИМИЗ УЧУН МАСЪУЛ ҲУДУД Йўқ! Қасамки, агар у қайтмаса, албатта, Биз унинг пешона сочидан тутамиз, ўша ёлғончи, гуноҳкор пешона сочидан! («Алақ» сураси, 15-16-оятлар) Юқоридаги оятда қайд этилган «ёлғончи, гуноҳкор сочи» жумласи жуда қизиқ. Кейинги йилларда олиб борилган тадқиқотлар шу нарсага аниқлик киритдики, миянинг маълум бир функциясини бошқа-ришга масъул бўлган префронтал ҳудуд бош суягининг олд қисмида ётади. 1400 йил бурун Қуръонда айтиб ўтилган бу ҳудуднинг функциялари кейинги 60 йил ичида олимлар томонидан кашф қилинди. Агар бошнинг олд қисмвдаги мияга ичкаридан қарасак, биз бош миянинг олд томондаги ҳудудини кўрамиз. Бу ҳудуднинг функциялари юзасидан олиб борилган сўнгги тадқиқотлар натижаларини ўз ичига олган «Анатомия ва физиологиянинг асосий предметлари» номли китобда бундай ёзилади: Ҳаракатларни режалаштириш ва бошлашга хоҳиш, ният ва уни олдиндан кўриш префронтал ҳудудда, пешонанинг олд қисмида содир бўлади. Бу ҳудуд мия қобиғининг ассоциатив қисми ҳисобланади...67 Бу китобда яна шундай ёзилади: Префронтал ҳудуднинг хоҳиш, ният билан боғлиқлик томонини олиб қарайдиган бўлсак, бу ҳудуд тажовуз учун функционал марказ бўлади, деб ҳам фикр юритиш мумкин...68 Шундай қилиб, бош миянинг бу ҳудуди режалаштириш, ният қилиш, яхши, савоб ва гуноҳ ишларни ҳамда ёлғон ва ҳақиқатни айтиш учун масъулдир. Оятдаги «ёлғончи, гуноҳкор пешона сочи» деган хабарнинг юқоридаги маълумотларга тўлиқ мос тушганлиги кундек равшан. Сўнгги 60 йил ичвда олимлар томонидан кашф қилинган бу ҳақиқат минг йиллар аввал Аллоҳ томонидан Қуръонда нозил қилинган эди. АЛЛОҲНИ ЗИКР ЭТИШ БИЛАН ҚАЛБЛАР ОРОМ ОЛУР Америка Миллий Соғлиқни сақлаш тадқиқот марказида фаолият кўрсатувчи Дэвид Б. Ларсон ва унинг гуруҳи олиб борган изланишларга кўра, динга ишонувчи ва ишонмайдиган америкаликлар бир-бири билан таққосланганда жуда ажойиб натижалар қайд этилди. Мисол учун, диндор одамлар динга кам эътиқодли ёки умуман эътиқодсиз одамларга қараганда 60% камроқ юрак хасталиги билан оғрийдилар, улар орасида ўз жонига қасд қилиш кўрсаткичи 100% кам, улар юқори қон босимининг анча паст даражалари билан оғрийдилар ва бу чекувчилар орасида 7:1 нисбатни кўрсатади. 69 Тиббиёт оламида муҳим илмий манба ҳисобланадиган Тиббиётда психиатрия халқаро журнали чоп этилган бир изланишнинг маълум қилишича, ўзларини динга эътиқодсиз деб ҳисоблайдиган одамлар тез-тез касал бўлиб туришади ва қисқароқ ҳаёт даврини кечиришади. Изланишнинг натижаларига кўра, динга эътиқодсиз кишилар эътиқодли кишиларга қараганда икки мартагача кўпроқ ошқозон-ичак касалликлари билан оғрийдилар ва уларнинг нафас йўллари хасталикларидан ўлиш даражаси эътиқодли инсонларга нисбатан 66% кўпроқ экан. Диндан холи, дунёвий психологлар бунга ўхшаш рақамларга «Психологик таъсирлар» деб изоҳ беришади. Бу шуни англатадики, динга эътиқод одамларнинг руҳини кўтаради ва бу уларнинг соғлигига ижобий таъсир кўрсатади. Эҳтимол, бу тушунтириш чиндан ҳам тўғридир, аммо бу мавзу чуқурроқ ўрганиб кўрилганда бундан ҳам қизиқроқхулосалар юзага келади. Аллоҳга имон келтириш бошқа ҳар қандай психологик таъсир кўрсатишлардан кучлироқцир. Диний эътиқод важисмоний соғлиқўртасидаги боғлиқлик юзасидан Гарвард Тиббиёт факультети ходими Доктор Ҳерберт Бенсон томонидан ўтказилган кенг миқёсли изланиш бу соҳа бўйича ажойиб хулосаларни келтириб чиқарди. Ўзи динга эътиқодсиз бўлишига қарамай, Доктор Бенсон ибодат ва Аллоҳга имон келтириш бошқа ҳар нарсадан кўра инсон соғлиги учун Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 63 ижобий таъсир кўрсатади, деган хулосага келди. Бенсон яна шундай хулосага келганлигини таъкидлайдики, ҳеч бир эътиқод Аллоҳга ишонишдан кўра кўпроқ руҳий хотиржамлик бахш этолмас экан70 Эътиқод, инсон қалби ва жисми ўртасидаги бу боғлиқликка сабаб нимада? Диндан холи, дунёвий тадқиқотчи Бенсоннинг сўзлари билан айтганда, инсон танаси ва руҳи Аллоҳга ишонишга тўғрилаб қўйилган. 71 Жаҳон тиббиёти томонидан аста-секин тан олинаётган бу I ҳақиқат Қуръонда қуйидаги сўзлар билан ваҳий қилинган сирдир: «... Огоҳ бўлингизки, Аллоҳни зикр этиш билан қалблар ором олур.» («Раъд» сураси, 28-оят). Аллоҳга имон келтирувчи, унга ибодат ва эътиқод қилувчи кимсаларнинг руҳан ҳамда жисмонан соғломроқ бўлишига сабаб улар ўзларининг яратилишидаги мақсадга мувофиқ равишда йўл тутишларидир. Инсоннинг яратилишини инкор этувчи фалсафалар ва тизимлар ҳар доим изтироб ва бахтсизлик келтирган. Замонавий тиббиёт эндиликда бу ҳақиқатни тушуниб етиш жараёнида. Худди Патрик Глин ёзганидек: «Кейинги йигирма беш йил ичида психология бўйича ўтказилган илмий тадқиқотлар шу ' нарсани намоён қилдики, ... динга ишониш умуман руҳий соғломлик ва бахтиёрлик ўртасидаги энг изчил боғлиқликлардан биридир.»72 ИСЛОМ ОДОБИГА КЎРА КЕЧИРИМЛИЛИК ВА УНИНГ СОҒЛИККА ФОЙДАСИ Қуръонда тавсия этилган ўзига хос одоблардан бири кечиримлиликдир: Афвни (қабул қилиб) олинг, яхшиликка буюринг, жоҳиллардан эса юз ўгиринг! («Аъроф» сураси, 199-оят) Бошқа бир оятда эса Аллоҳ шундай амр этади: «... балки уларни афв қилиб, кечирсинлар! Аллоҳ сизларни мағфират қилишини истамайсизми?! Аллоҳ мағфиратли ва раҳмлидир.» («Нур» сураси, 22-ояг) Қуръоннинг ахлоқий қадриятларига амал қилмайдиган кимсалар ўзгаларни кечиришда жуда қийинчилик сезадилар. Чунки улар содир этилган ҳар қандай хатодан сўзсиз ғазабланиб кетадилар. Бироқ Аллоҳ ўзига содиқ имонли бандаларига кечиримлилик ўринли эканлиги ҳақидамаслаҳатберади: (Ҳар қандай) ёмонликнинг жазоси худди ўзига ўхшаш ёмонликдир. Бас, кимки афв этиб (ўртани) тузатса, бас, унинг мукофоти Аллоҳнинг зиммасидадир ... («Шўро» сураси, 40-оят) ... Агар сизлар (уларни) афв этсангиз, койимасангиз ва кечирсангиз, у ҳолда, албатта, Аллоҳ (ҳам сизларга нисбатан) мағфиратли ва раҳмлидир. («Тағобун» сураси, 14-оят) Қуръонда яна шу нарса ваҳий қилинганки, кечиримлилик - бу олий ахлоқий хислатдир: «Албатта, кимки (азиятларга) сабр қилса ва (Аллоҳ учун) кечириб юборса, албатта, бу пухта ишлардандир.» («Шўро» сураси, 43-оят). Шу сабабдан динга эътиқод қилувчилар кечиримли, раҳмли ва бардошли инсонлар бўлиб, Қуръонда ваҳий қилинганидек, улар «ғазабларини ютадиган, одамларни (хато ва камчиликларини) афв этадиганлардир.» («Оли Имрон» сураси, 134-оят) Динга ишонувчиларнинг кечиримлилик ҳақидаги тушунчаси Қуръон одоб-ахлоққоидалари асосида яшамайдиган одамларникига нисбатан жуда катта фарқ қилади. Ҳаттоки кўпчилик одамлар ўзларини хафа қилган кишини «кечирдим» деб айтишлари мумкин-у, бироқ шундай бўлса ҳам, улар ўз юракларидаги нафрат ва ғазабдан узоқ вақт давомида қутула олмай юрадилар. Уларнинг хулқи бу ғазабни ифода этишга мойилдир. Аксинча, динга ишонувчиларнинг кечиримлилиги самимий бўлади. Чунки ишонувчилар инсон зоти бу дунёда Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 64 бир синов эканлигини ва улар ўз хатоларидан ўрга-нишини, улар ўзларининг бардошли ва раҳмли эканликларини биладилар. Бундан ташқари, ишонувчилар ҳатто ўзлари ҳақ, бошқалар эса ноҳақ бўлган пайтларда ҳам кечириб юбориш хислатига эгадирлар. Кечираётган пайтда улар катта ва кичик хатолар ўртасидаги фарққа эътибор бермайдилар. Кимдир хато қилиб, уларга катта талафот етказиши мумкин. Бироқ ишонувчилар ҳамма нарса Аллоҳнинг амри ва маълум бир тақдир тақозоси билан содир бўлишини биладилар ва шунинг учун ҳам улар бундай ҳолатларда жаҳлга ён бермасдан, ўзларини қўлга ола биладилар. Яқинда ўтказилган тадқиқотга кўра, америкалик олимлар кечира олиш қобилиятига эга бўлганлар ҳам руҳан, ҳам жисман соғломроқ бўлишини аниқлашди. Стэндфорд университетидаги Психологик маслаҳат ва саломатлик марказида фаолият кўрсатувчи философия фанлари доктори Фредрик Ласкин ва унинг гуруҳи Сан-Франциско шаҳрида истиқомат қилувчи 259 одамни ўрганишди. Олимлар тадқиқот субъектларига олтита бир ярим соатлик сессияда қатнашишни таклиф қилдилар ва суҳбат давомида субъектларни кечиримлиликка ўргатишни мақсад қилиб қўйдилар. Тажриба субъекглари уларга ёмонлик қилган одамларни кечирганларидан сўнг камроқ азоб чекканларини таъкидлашди. Тадқиқот кечиришни ўрганган одамлар ўзларини нафақат ҳиссий, балки жисмоний томондан ҳам яхшироқ ҳис қилганликларини исботлади. Мисол учун, бу тажрибалардан сўнг стресс билан боғлиқ энса оғриғи, уйқусизлик ва ошқозон оғриғи каби психологик ва жисмоний аломатлар бу шахсларда сезиларли даражада камайганлиги аниқланди. Доктор Фредрик Ласкин ўзининг «Умрбод кечиринг» деб номланган китобида кечиримлиликни соғлиқ ва бахтиёрлик учун исботланган рецепт деб ифодалайди. Китоб кечиримлилик қандай қилиб жаҳл, алам, руҳий тушкунлик ва стрессларни камайтириш эвазига умид, сабр ва ўзига ишонч каби ижобий хислатларни уйғотишини тасвирлайди. Доктор Ласкиннинг айтишича, кўнгилда тугиб қўйилган жаҳл шахсда кузатиладиган жисмоний таъсирларни келтириб чиқаради. У яна ўз фикрини қуйидагича давом эттиради: Биз кўрдикки, узоқ давом этган ҳодиса ёки ҳал килинмаган жаҳл ички термостатни ишга солади. Сиз жаҳлнинг паст даражаларига доимий ўрганиб қолганингизда, сиз нима нормал-у нима нонормал эканлигини билмай қоласиз. Бу одамлар ўрганиб қоладиган кандайдир бир адреналин босимни юзага келтиради. У танани ёндиради ва вазиятни кескин-лаштириб, тиникроқфикрлашга кийинчилик туғдиради. 73 Бундан ташқари, Доктор Ласкин жаҳл ва стресс давомида тана маълум ферментларни ишлаб чиққандан сўнг, холестерин ва қон босими кўтарилади ва бу танани узоқ муддат ушлаб тура олмайди деб таъкидлайди. 74 Healing Currents magazine журналининг 1996 йилги сентябрь-октябрь сонида чоп этилган «Кечиримлилик» номли мақола бирор шахс ёки ҳодисага қаратилган жаҳл одамларда салбий ҳиссиётлар уйғотгани ва уларнинг ҳиссий мувозанатларига ҳамда уларнинг жисмоний соғлиқларига путур етказганини маълум қилади. 75 Мақола, шунингдек, одамлар бир оз фурсат ўтгандан сўнг жаҳл уларга кўнгилсизлик олиб келишини тушуниб етиши ва муносабатларга етган зарарни тузатишни хоҳлаб қолишлари ҳақида ҳам ёзади. Шундан сўнг улар кечириш чораларини кўришади. Мақола яна одамлар чидашга тўғри келадиган барча нарсаларга қарамасдан, улар ҳаётидаги қимматли онларни жаҳл ва ташвишга сарфлашни истамаслиги ва ўзларини ҳамда ўзгаларни кечиришни афзал кўриши ҳақида сўз юритади. 76 1500 одамни қамраб олган бошқа бир изланишда руҳий тушкунлик, стресс ва руҳий хасталиклар диндор одамларда камроқ учраши кузатилди. Доктор Ҳерберт Бенсон буни динларнинг «кечиримлилик»ни тарғиб қилишига боғлайди ва шундай дейди: Кечиримлиликнинг физиологияси мавжуд ... Сиз кечирмасангиз, у сизни ямлаб ютади. 77 Harvard Gazette газетасида чоп этилган «Жаҳл юрагингиз душмани» номли мақоласида Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 65 жаҳл юракка ўта зарарли эканлиги таъкидланган. Тиббиёт бўйича ассистент Ичиро Кавачи ва унинг гуруҳи буни турли тестлар ва ўлчовлар билан илмий жиҳатдан исботлаб берди. Уларнинг тадқиқоти натижасига кўра, ҳар доим нолийдиган кексаларда уларнинг яхши кайфият билан юрадиган тенгдошларига нисбатан уч марта кўп юрак хасталигига чалиниш хавфи борлиги аниқланди. «Хавфнинг уч карралигида,» дейди Кавачи, «жаҳлнинг юқори даражалари, нарсаларни чил-чил синдириш ва уришганда кимгадир шикаст етказиш истагини ўз ичига олган портловчи жаҳл иштирок этади.»78 Тадқиқотчилар шу нарсага аминки, стресс гармонларининг чиқиши, юракнинг мушак ҳужайралари томонидан кислородга бўлган талабнинг ошиши ва тромб (қоннинг ивиб қолиши) ни келтириб чиқарадиган қон пластинкаларидаги ёпишқоқликнинг ошиши, бу эса «ўз навбатида» юрак-қон томирларидаги қоннинг ҳаракатини сусайтириб, юрак миокардининг озиқланишини бузиши - буларнинг ҳаммаси жаҳл қандай қилиб юрак хуружини тезлаштиришини тушунтириб беради. 79 Бундан ташқари, жаҳл чиққан пайтда томир уриш тезлиги одатдагидан кўпроқ бўлади ва у артерия қон томирларида катта қон босимларини келтириб чиқаради ҳамда юрак хуружининг бошланишига кўпроқ хавф туғдиради. Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, жаҳл ва адоват қондаги яллиғланиш билан боғлиқ оқсилларни ишлаб чиқаришни ҳам бошлаши мумкин. Psychosomatic Magazine (Психосоматик тиббиёт) журналининг таъкидлашича, ҳиссиётга берилиш яллиғлантирувчи оқсилларнинг ишлаб чиқилишини юзага келтиради. Бу, ўз навбатида, артерия қон томирларининг қаттиқлашишини, юрак оғриғини ва мияга қон қуюлишини келтириб чиқаради. 80 Шимолий Каролина штатидаги Дюк университети Тиббий марказида фаолият кўрсатувчи профессор Эдуард Суарезнинг фикрига кўра, интерлейкин 6 оқсили жаҳлдор ва руҳан сиқилган эркакларда анча юқори бўлади. Интерлейкин 6 юқори қон даражаси атеросклероз - артерия қон томирлари деворларининг ички томонида ёғли қатламнинг пайдо бўлишига сабаб бўлади. 81 Суарезнинг айтишича, юрак хасталиги чекиш, юқори қон босими, жуда семизлик ва юқори холестерин каби омиллар билан бирга, руҳий тушкунлик, жаҳл ва адоват каби психологик вазиятларга ҳам боғлиқцир. 82 The Times газетасида чоп этилган «Жаҳл юрак хуружи хавфини оширади» номли бошқа бир мақола сержаҳллик юрак хуружига олиб борувчи энг қисқа йўл бўлиши мумкинлиги ва аччиқланиб стрессга тушадиган ёш эркаклар бемаврид юрак хасталигига уч марта кўпроқ чалиниши мумкинлиги ҳамда беш марта бевақт юрак хуружини орттириши мумкинлигини маълум қилади. 83 Мэриленд штати, Балтимор шаҳридаги Жон Ҳопкинс университети олимлари жиззаки, жаҳлдор эркаклар ҳатто уларнинг оила тарихида юрак хасталиги қайд қилинмаган бўлса ҳам, юрак хуружи хавфи остида эканликларини аниқлашди. 84 Мавжуд барча тадқиқотлар жаҳлнинг руҳий бир ҳолат эканлигини, унинг инсон соғлигига жиддий шикаст етказишини тасдиқлайди. Аксинча, кечиримлилик, ҳатто у одамларга оғир ботса ҳам, қувонтирадиган, юқори даражали ахлоқий кўриниш бўлиб, жаҳлнинг барча зарарли оқибатларини бартараф этади ва кишига ҳам руҳан, ҳам жисмонан соғлом ҳаёт кечириш учун ёрдам беради. Кечиримлилик хулқнинг бир шакли бўлиб, киши у орқали ўз соғлигини йўқотмаслиги мумкин ва у ҳамманинг қалбида бўлиши керак бўлган эзгу хислатдир. Бироқ кечиримлиликдан ҳақиқий мақсад ҳар қандай ҳолатда ҳам Аллоҳни шод этадиган бўлиши даркор. Бундай одобнинг фазилати ва унинг илмий жиҳатдан эътироф этилган фойдалари Қуръоннинг жуда кўп оятларида нозил қилинганки, бу Қуръонда мавжуд кўплаб донолик тимсолларидан бир шингил, холос. ИБОДАТ ҚИЛИШ БЕМОР СОҒАЙИШИНИ ТЕЗЛАШТИРАДИ Парвардигорингиз: «Менга дуо қилингиз. Мен сизлар учун (дуоларингизни) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 66 мустажоб қилай!» - деди. Албатта, Менга ибодат қилишдан кибр қилган кимсалар яқинда тубан ҳолатда жаҳаннамга кирурлар. («Ғофир» сураси, 60-оят) «Дуо, тилак билдириш, сўраш, ёрдам излаш» маъноларини англатувчи ибодат инсоннинг ўз тобелигини билган ҳолда Аллоҳга самимият билан мурожаат қилиши ва Ундан, ҳамма нарсага Қодир, Меҳрибон ва Раҳмли Зотдан ёрдам излашидир. Инсон ўзининг тобелигини энг чуқур ҳис қиладиган ва ўзини Аллоҳга яқинроқ тутадиган пайтларга мисол қилиб келтириш мумкин бўлган ҳолатлардан бири бу касалликдир. Касаллик Аллоҳнинг донолиги билан ихтиро қилинган ва фақат Унинг хоҳиш-иродаси билан амалга ошадиган синов ҳамда бу дунёнинг боқий эмас, фоний, ўткинчи эканлигини одамларга эслатувчи огоҳлантириш, шунингдек, бемор ва итоаткор учун охиратда тўланадиган товон манбаидир. Имонсизлар, аксинча, соғайишга шифокорлар, дори-дармонлар ёки замонавий фан эришган илғор технологиялар орқали йўл топиши мумкин деб тасаввур қилишади. Улар ҳеч қачон соғлом бўлган пайтларида уларнинг жисмоний тизимини ишлатиб қўйган ёки касал бўлганларида соғайтирувчи дори-дармон ва шифокорларни яратиб қўйган Аллоҳ эканини бир зум бўлса ҳам мулоҳаза қилиб кўрмайдилар. Улар шифокор ва дори-дармонлар кифоя қилмаяпти деган фикрга келгандан сўнггина фақат Аллоҳга кўпдан-кўп илтижо қила бошлайдилар. Бундай вазиятларда фақат Аллоҳ уларнинг қийинчилигини фориғ қила олишини англаб етгач, Ундан мадад излайдилар. Аллоҳ бу руҳий ҳолатни оятларнинг бирида қуйидагича ваҳий қилган: Инсонга зарар етганда, ётган ҳолда ё утириб ёки тик туриб ҳам Бизга илтижо қилади. Ундан зарарини кетказганимизда эса, гўё етган зараридан Бизга дуо қилмагандек кетаверади. Мана шу тарзда исрофчи (тажовузкор) ларга уз қилмишлари зийнатли (чиройли) қилиб қўйилди. («Юнус» сураси, 12-оят) Ваҳоланки соғлом, ғам-ташвишсиз ёки бошқа қийинчиликларсиз ҳаёт кечираётган пайтда ҳам, инсон Аллоҳга, У яратиб қўйган қулайликлар, соғлик ва бошқа барча неъматлар учун тоат-ибодат қилиши ва шукроналар айтиши лозим. Ибодат қилишнинг муҳим жиҳатларидан бири қуйидагича: Овоз чиқариб ибодат қилишга қўшимча равишда инсон ўзининг амаллари билан ҳам ибодат қилишга ҳаракат қилиши лозим. Саъй-ҳаракат билан ибодат қилиш маълум бир ниятга эришиш учун қўлдан келган ҳамма нарсани қилиш демакдир. Мисол учун, ибодат қилишга қўшимча равишда, бемор одам мутахассис шифокорларга кўриниши, фойда берадиган дори-дармонлардан фойдаланиши ва агар зарур бўлса, касалхона муолажасини олиши ёки бошқа махсус даво шаклларини қўллаши ҳам мумкин. Чунки Аллоҳ бу дунёда содир бўладиган барча нарсани маълум сабабларга боғлаган. Дунёдаги ва коинотдаги барча нарсалар шу сабабларга мувофиқ равишда содир бўлади. Шу боис, ҳар бир киши шу сабабларга кўра барча зарурий чораларни кўрмоғи ва камтарлик, итоаткорлик ҳамда сабр билан уларнинг натижаларини чиқарадиган зот Аллоҳ эканлигини ёдда тутган ҳолда Ундан оқибатни кутмоғи лозим. Имон ва ибодатнинг беморларга ижобий таъсири ва буларнинг даволашни тезлатиши шифокорларнинг эътиборини жалб қилган ва улар томонидан тавсия қилинган масаладир. Машҳур Newsweek журналининг 2003 йил 10 ноябрь сони диннинг соғайишга бўлган таъсирини «Худо ва саломатлик: Дин яхши шифоми? Нима учун фан ишонишни бошламоқда?» сарлавҳаси остида унинг муқова ҳикояси сифатида олиб чиқди. Бу мақоланинг маълум қилишича, Аллоҳга имон келтириш одамларнинг руҳий ҳолатини кўтарган ва уларнинг осонроқтузалишларига ёрдам берган ҳамда фан ҳам диний эътиқодли одамларнинг осонроқ ва тезроқ тузалишига ишона бошлаган. Newsweekнинг ўтказган изланишларига кўра, 72% америкаликлар ибодат қилиш кишини даволай олишига ва ибодатнинг бемор тузалишини тезлатишига ишонишларини айтишган. Буюк Британия ва АҚШда олиб борилган тадқиқотлар ҳам ибодат беморнинг касаллик аломатларини камайтиради ва тузалиш жараёнини тезлаштиради деб хулоса чиқарган. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 67 Мичиган университетида ўтказилган тадқиқотга кўра, руҳий тушкунлик ва стресс тақводор одамларда энг кам кузатилган. Чикаго штатининг Раш университетидаги изланишларга кўра, сиғинадиган ва мунтазам ибодат қиладиган одамлар орасидаги барвақт ўлиш нисбати диний маслаксиз одамларга қараганда 25% камроқ экан. Ангиокардиографияни бошидан ўтказган 750 та одам устида Дюк университети олиб борган бошқа бир изланиш «ибодатнинг соғайтирувчилик қудрати»ни илмий жиҳатдан исботлади. Ибодат қилган юраги хаста беморлар орасида, улар операция қилингандан кейин бир йил ичида, ўлиш нисбати 30% га камайганлиги аниқланди. Қуръонда қайд этилган ибодатлардан намуналар қуйидагилардир: Айюбнинг эса Раббига нидо қилиб: «(Эй Раббим!) Менга мусибат етди, Ўзинг раҳмлиларнинг раҳмлироғидирсан», - деб илтижо қилган пайтини (эсланг!). Бас, Биз уни (яъни дуосини) ижобат қилиб, ундаги заҳматни кетказдик ҳамда ўз ҳузуримиздан меҳрибонлик кўрсатиб, барча ибодат қилувчиларга эслатма бўлсин, деб (Айюбга) оиласини ва улар билан қўшиб, яна уларнинг баробарида аҳлу авлод ато этдик. («Анбиё» сураси, 83-84-оятлар) Зуннун (Юнус)нинг (ўз қавмидан) ғазабланган ҳолда (қишлоғидан чиқиб) кетиб, Бизни унга қарши чиқа олмайди, деб ўйлаган пайтини, сўнг (Биз уни балиқ қорнига ташлаганимиздан кейин) қоронғи зулматлар ичра: «Сендан ўзга илоҳ йўқдир. Сен (барча) нуқсонлардан поқдирсан. Дарҳақиқат, мен (ўзимга) зулм қилувчилардан бўлдим», - деб нидо қилган пайтини (эсланг!) Бас, Биз унинг (дуосини) ижобат қилдик ва уни ғамдан қутқардик. Биз мўминларга мана шундай нажот берурмиз. («Анбиё» сураси, 87-88-оятлар) Закариёнинг: «Эй, Раббим, мени ёлғиз ташлаб қўйма (меросхўр фарзанд ато эт!), Сен (Ўзинг) ворисларнинг яхшироғидирсан», - деб нидо қилган пайтини (эсланг!). Бас, Биз уни (дуосини) ижобат қилдик ва унга Яҳёни ато этдик ҳамда жуфти (ҳалоли)ни ўнглаб (туғадиган қилиб) қўйдик. Дарҳақиқат, улар (мазкур пайғамбарлар) яхши ишларни қилишга шошар ва Бизга рағбат ва қўрқув билан дуо қилар эдилар ҳамда Бизга итоат этувчи эдилар. («Анбиё» сураси, 89-90-оятлар) Қасамки, Нуҳ (қавмидан шикоят этиб,) Бизга нидо (илтижо) қилди. Бас, (Биз) нақадар яхши ижобат қилувчидирмиз! («Соффот» сураси, 75-оят) Юқорида айтиб ўтилганидек, ибодат фақатгина касалликни ёки бошқа муаммоларни ҳал этиш учун қилинмаслиги керак. Самимият билан эътиқод қилувчи ҳар доим Аллоҳга ибодат қилиши ва Ундан келган ҳар қандай нарсани қабул қилиши шарт. Тоат-ибодатнинг манфаатлари тўғрисида Қуръоннинг кўп оятларида ваҳий қилиниши ва уларнинг илмий жиҳатдан эътироф этилаётганлиги Қуръоннинг мўъжизавий табиатини яна бир бор ошкор қилади. Сиздан (эй, Муҳаммад!), бандаларим Менинг ҳақимда сўрасалар, (айтинг) Мен уларга яқинман. Менга илтижо қилувчининг дуосини ижобат этурман. Бас, улар ҳам Мени (даъватларимни) ижобат (қабул) этиб, Менга имон келтирсинлар, шояд (нгунда) тўғри йўлга тушиб кетсалар. («Бақара» сураси, 186-оят) СТРЕСС ВА РУҲИЙ ТУШКУНЛИК: ДИНГА АМАЛ ҚИЛМАСЛИКНИНГ ОҚИБАТЛАРИ «Ким Менинг эслатмамдан юз ўгирса, бас, унинг учун танг (бахтсиз) турмуш бўлиши муқаррар ва Биз уни қиёмат кунида кўр ҳолда тирилтирурмиз». («Тоҳо» сураси, 124-оят) Аллоҳ кимни ҳидоятга йўллашни ирода этса, унинг кўкси (қалби)ни Ислом Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 68 учун (кенг) очиб кўяди. Кимни адаштиришни ирода этса, кўксини гўё осмонга кўтарилиб кетаётгандек, тор ва сикиқ килиб қўяди. Шундай қилиб, Аллоҳ имон келтирмайдиганларга (лойиқ) жазони раво кўргай. («Анъом» сураси, 125-оят) Динсиз одамларнинг Аллоҳга итоат эта олмаслиги уларнинг доимий ноқулай, хавотир ва стресс ҳолатларида юришларига сабаб бўлади. Охир-оқибатда, улар турли руҳий касалликларга чалинишади ва бу касалликлар уларнинг жисмларида намоён бўлади. Уларнинг таналари тезда қувватдан кетиб, барвақт кексаядилар ҳамда тубанлашадилар. Бироқ Аллоҳга имон келтирувчилар руҳий жиҳатдан соғлом бўлишлари туфайли, стресс ёки дилхасталик қурбонлари бўлишмайди ва уларнинг таналари доимо тетик ҳамда соғлом бўлади. Мўминларнинг Аллоҳга итоат этишларининг ижобий таъсирлари уларнинг Унга эътиқодлари, бардошли бўлишлари, ҳамма нарсадан яхшилик излашлари ва Аллоҳнинг ваъдаларидан умид қилиб, содир бўладиган воқеаларни қабул қилишлари - буларнинг ҳаммаси жамулжам бўлиб, уларнинг жисмоний кўринишларида ўз аксини топади. Бу, албатта, Қуръоннинг ахлоқий қадриятлари билан яшайдиган ва динни тўғри англайдиган инсонларгагина хос. Албатта, улар касал бўлишлари ва кейинчалик кексайишлари мумкин, аммо бу табиий жараёнда бошқаларникида бўлган руҳий тушкунлик иштирок этмайди. Бизнинг давримизда касаллик деб ҳисобланадиган стресс ва руҳий сиқилиш инсонларга нафақат руҳий шикаст етказади, балки бу касаллик ўзини турли жисмоний нуқсонларда ҳам кўрсатади. Одат тусига кирган стресс ва руҳий сиқилишга оид муаммолар ақлий хасталиклар, кашандалик, уйқусизлик, тери, ошқозон ва қон босими бузилишлари, шамоллаш, мигрен, суяк касалликлари, буйрак номутаносибликлари, нафас сиқиши, аллергиялар, юрак хуружлари ва мия шишлари каби касалликларнинг шаклларидир. Албатта, бу касалликларга ягона сабаб стресс ва руҳий сиқилиш эмас, балки бундай муаммоларнинг келиб чиқиши одатда руҳий ҳолат эканлиги илмий жиҳатдан исботланди. Шунчалик кўп озор берадиган стресс руҳий безовталик, ҳая-жонли ҳолат бўлиб, у тананинг мувозанатига шикаст етказадиган қўрқув, ишончсизлик, ўта ҳаяжонланиш, хавотирлик ва бошқа босимлар сабабли келиб чиқади. Одамлар стресснинг қурбони бўлишганда уларнинг таналари таъсирланади ва безовталанади. Танада турли биокимёвий реакциялар бошланади: қон оқимидаги адреналин даражаси ошади; энергия истеъмоли ва тана реакциялари максимум даражага етади; қанд, холестерин ва ёғ кислоталар қон оқимига қуйилади; қон босими ошади ва томир уриши тезлашади. Глюкоза мияга юборилганда холестерин миқдори кўтарилади ва бу танада муаммо пайдо бўлганлигидан дарак беради. Сурункали стресс, айниқса, тананинг нормал функциясини ўзгартириши туфайли, у жиддий зиён келтириши мумкин. Стресс туфайли танадаги адреналин ва кортизол миқдори меъёрдан ортиб кетади. Кортизол миқдорининг узоқ муддатли ўсиши диабет, юрак хасталиги, юқори қон босими, саратон, яралар, нафас олиш йўллари касалликлари, экзема ва псориаз каби касалликларнинг эртароқ пайдо бўлишига олиб келади. Юқори кортизол даражаларининг таъсири ҳатто мия ҳужайраларининг нобуд бўлишига ҳам сабаб бўлади. Стресс келтириб чиқарадиган касалликлар бир манбада қуйидагича ифодаланган: Стресс, асабий таранглик ва у қўзғатадиган дард ўртасида муҳим бир боғлиқлик мавжуд. Стрессдан келиб чиқадиган асабий таранглик артерияларнинг торайишига, бошнинг маълум ҳудудларида қон оқимининг бузилиши ва бу ҳудудларда қон оқими миқдорининг камайишига сабаб бўлади. Агарда тўқимага қон етиб бормаса, бу тўғридан-тўғри оғриқни келтириб чиқаради, чунки таранг тўқима бир томондан эҳтимол кўп миқдордаги қон талаб қилар, бошқа томондан эса аллақачон етарли қон таъминланмаганидан махсус оғриқ рецепторларини кучайтиради. Шу пайтда, стресс давомида асаб тизимига таъсир қиладиган адреналин ва норепинефрин каби модцалар ажралиб чиқади. Булар бевосита ёки билвосита мушаклардаги тарангликни кучайтиради ҳамда тезлатади. Шу тариқа оғриқ асабий тарангликни, асабий таранглик безовталикни ва безовталик оғриқни кучайтиради. 85 Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 69 Бироқ стресснинг энг зарарли таъсирларидан бири юрак хуружидир. Тадқиқотнинг кўрсатишича, тажовузкор, асабий, безовта, сабрсиз, рақобатчи, адоватли ва жиззаки ҳамда тажанг одамлар бундай табиатга камроқ мойил бўлган одамларга нисбатан анча кўп юрак хуружи ҳодисаларига йўлиқишади. 86 Бунинг сабаби шундаки, гипоталамус билан бошланган хайрихоҳ асаб тизимининг ўта қўзғалиши ҳам ортиқча инсулин ажралиб чиқишига ва шу сабабдан қонда инсулиннинг тўпланиб қолишига сабаб бўлади. Бу жуда муҳим аҳамиятга эга масала демакдир. Чунки юрак веналарининг бекилиб қолиши хасталигини келтириб чиқарувчи ҳеч бир касаллик қондаги ортиқча инсулин каби энг ишонарли ва зарарли ўрин тутмайди. 87 Олимлар стресс даражаси қанчалик юқори бўлса, қондаги қизил таначаларнинг ижобий таъсири шунчалик заифлашиб кетишини эътироф этишди. Оксфорд университетининг технологияга ўтиш компанияси бошлиғи Линда Нейлор томонидан ўтказилган тажрибага кўра, стресс даражаларининг иммун тизимига бўлган салбий таъсири эндиликда ўлчаниши мумкин. Стресс ва иммун тизими ўртасида яқин боғлиқлик мавжуд. Психологик стресс иммун тизимига муҳим таъсир кўрсатади ва унинг ёмонлашувига сабаб бўлади. Стресс ҳолатида, мия танада иммун тизимини заифлаштирадиган кортизол гормонининг ишлаб чиқилишини оширади. Бошқача қилиб айтганда, мия, иммун тизими ва гормонлар ўртасида бевосита боғлиқлик мавжуд. Бу соҳа бўйича эксперт мутахассислар шундай дейдилар: Психологик ва жисмоний стресс бўйича изланишлар кучли стресс бўлган пайтларда гормонал мувозанатга боғлиқ бўлган иммунитетнинг таъсири тушиб кетишини кўрсатди. Маълумки, кўпчилик касалликлар, шунингдек, саратон касаллигининг пайдо бўлиши ва қуввати стрессга боғлиқ. 88 Қисқаси, стресс инсон зотининг табиий мувозанатига зарар етказади. Бу ташвишли ҳолатга доимий дучор бўлиш тананинг соғлигини заифлаштиради ва кенг кўламдаги турли хил касалликларни келтириб чиқаради. Эксперт мутахассислар стресснинг инсон танасига кўрсатадиган салбий таъсирини қуйидаги асосий туркумларга бўладилар: Хавотирлик ва саросималик: воқеаларнинг назоратдан тез чиқиб кетаётганлиги тўғрисидаги ҳиссиёт. Доимий равишда ортиб борувчи терлаш; Товуш ўзгаришлари: дудуқланиш, титроқ нутқ; Ўта ҳаракатчанлик: энергиянинг тўсатдан портлаши, заиф диабетикназорат. Уйқу қийинчилиги: босинқираш. Тери касалликлари: доғлар, ҳуснбузар, иситма, псориаз ва экзема. Ошқозон-ичакдаги аломатлар: меъданинг сустлиги, кўнгил айниши, яралар. Мушак таранглиги: тишларни ғичирлатиш ёки бир-бирига қапиштириш, жағ, орқа, бўйин ва елкаларда оғриқлар. Зўрайиши суст бўлган инфекциялар: шамоллаш ва ҳ. к. Мигрен. Титраш, кўкрак оғриғи, юқори қон босими. Буйрак номутаносибликлари, сув тутиш. Нафас йўллари касалликлари, қисқа нафас олиш. Аллергиялар. Бўғим оғриқлари. Оғиз ва томоқнинг қуриб қолиши. Юрак хуружи. Иммун тизимининг заифлашуви. Мия ҳудудида қисқариш. Айбдор ҳис қилиш ва ўзига ишончсизлик. Довдираш, тўғри таҳлил қила олмаслик, заиф фикрлаш қобилияти, заиф хотира. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 70 Ўта умидсизлик, ҳамма нарса ёмонлашиб кетаяпти деб ўйлаш. Ҳаракатланишда ёки тинч туришда қийинчилик, бирор тарзда мунтазам ритмик ҳаракат килиб туриш. Фикрни бир жойга жамлай олмаслик ёки шундай қилишда қийинчилик. Жиззакилик, ўта нозиктаъблик. Калтафаҳмлик. Ёрдамга муҳтожлилик ёки уқувсизлик. Иштаҳанинг йўқолиши ёки меъёрсиз очилиб кетиши. Диний-ахлоқий қадриятларга амал қилмайдиганларнинг стрессга мубтало бўлиши Аллоҳ томонидан Қуръонда ваҳий қилинган: «Ким Менинг эслатмамдан юз угирса, бас, унинг учун танг (бахтсиз) турмуш бўлиши муқаррар...» («Тоҳо» сураси, 124-оят) Бошқа бир оятда эса Аллоҳ «... Уларга Ер (шунча) кенглиги билан торлик қилганч ва диллари танг бўлган ва Аллоҳ (ғазаби)дан фақат Ўзига қочиш билан паноҳ топилишини билишгандан, ...» («Тавба» сураси, 118-оят) - деб ваҳий қилади. Бу «қора ва танг» турмуш ёки ҳозирги номи билан айтганда стресс дин кўрсатган ахлоқий қадриятларга амал қилмай, имон келтирмайдиганлар учун натижадир. Бугунги кун шифокорлари вазминлик, ўзига ишонч ва хотиржамлик стресс таъсирларидан сақланиш учун муҳим омил эканлигини таъкидлашмоқда. Вазмин ва хотиржам хулққа фақатгина Қуръонга мувофиқ ҳаёт кечириш орқали эга бўлиш мумкин. Дарҳақиқат, Аллоҳнинг имон келтирувчиларга «таскин, хотиржамлик» нозил этиши Қуръоннинг жуда кўп оятларида ваҳий қилинган («Бақара» сураси, 248-оят; «Тавба» сураси, 26, 40-оятлар; «Фатҳ» сураси, 4, 18-оятлар). Раббимизнинг мўминларга ваъдаси қуйидагидек нозил қилинган: Эркакми ё аёлми - кимда-ким мўмин бўлган ҳолида бирор эзгу иш қилса, бас, Биз унга ёқимли ҳаёт бахш этурмиз ва уларни ўзлари қилиб ўтган гўзал (солиҳ) амаллари баробаридаги мукофот билан тақдирлаймиз. («Наҳл» сураси, 97-оят) ИНСОННИНГ ЯРАТИЛИШИ Қуръонда одамларни имонга чақириш билан бир қаторда кўплаб турли-туман мавзулар юзасидан фикрлар айтилган. Баъзида осмонлар, баъзида ҳайвонлар ва баъзида ўсимликлар Аллоҳнинг мавжудлигига далил қилиб келтирилган. Кўпчилик оятларда эса одамлар ўзларининг яратилиши ҳақида мулоҳаза юритишга чақи-риладилар. Уларга тез-тез инсон қай тарзда дунёга келгани, у қайси босқичларни босиб ўтгани ва ундан мақсад, моҳият нима экани эслатиб турилади: (Эй инсонлар!) Сизларни Биз яратдик-ку! Бас, тасдиқ этмайсизми?! Сизлар тўкадиган маний (уруғ)ни (ўйлаб) кўрдингизми? Уни сизлар яратурмисизлар ёки Биз Жисмоний ёки психологик стресс натижасида шахснинг адренал бези (ҳар иккала буйрак тепасидаги без) кўп миқдордаги глюкокортикоид гормонлари ишлаб чиқаради. Бу гормонлар мушакларнинг қувватини оширади ва мана шу пайтда зарурий бўлган ўсиш каби айрим фаолиятларни вақтинчалик тўхтатади. Ўта жисмоний ва сурункали психологик стресс ҳолатларида бу гормонлар (улар бошқа вазиятларда жуда муҳим) юқори қон босими, жуда семизлик, суяк емирилиши ва ошқозон яралари каби стресс билан боғлиқ касалликларни қўзғатади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 71 яратувчимизми?! («Воқеа» сураси, 57-59-оятлар) Жуда кўп оятларда инсоннинг яратилиш мўъжизасига урғу берилади. Бу оятлардаги баъзи маълумотлар шунчалик батафсил ёритилганки, VII асрда яшаган ҳеч бир киши уларни билиши мумкин эмас эди. Буларга мисоллар қуйидагилардир: 1. Одам бутун бошли уруғ (сперма) дан эмас, балки унинг бор-йўғи кичик бир кисми (сперматозоид) дан яратилади. 2. Чақалоқнинг жинсини эркакнинг жинсий хромосомалари белгилайди. 3. Эмбрион онанинг бачадонига зулукдек ёпишиб олади. 4. Эмбрион бачадондаги учта зим-зиё ҳудудда ривожланади. Ҳозиргина қайд этилган бу каби маълумотлар ўша пайтларда яшаган одамларнинг билиш даражасидан анча йироқда эди. Бу далилларнинг кашфиёти фақат XX асрда эришилган технологиялар ёрдами билангина амалга оширилди. Энди, келинг, маълумотларни бирин-кетин ўрганиб чиқамиз: Бир томчи уруғ Сперматозоидлар тухумҳужайрага етиб боргунча она танаси ичида кезиб юради. 250 миллион сперматозоиддан фақат мингтасигина тухумҳужайрагача етиб боради. Бу беш дақиқалик мусобақа охирида майда туз донасининг ярим ўлчамича келадиган тухумҳужайра фақат битта сперматозоидни ўз ичига киритади. Демак, одамнинг моҳияти бутун бошли уруғ эмас, балки унинг бор-йўғи кичик бир қисмидир. Бу «Қиёмат» сурасида қуйидагича тушунтирилади: Инсон ўзини бекор ташлаб қўйилади деб ўйлайдими?! Ахир у тўкиладиган манийдан бир (ҳақир) нутфа эмасмиди?! («Қиёмат» сураси, 36-37-оятлар) Кўриб турганимиздек, Қуръон бизга инсон бутун бошли уруғдан эмас, балки унинг кичик бир қисмидан яратилгани ҳақида хабар беради. Бу оятда фақат замонавий фан орқалигина кашф қилинган ҳақиқатга урғу берилганлиги Қуръон Аллоҳнинг сўзи эканига яна бир далилдир. Уруғдаги аралашма Сперматозоидларни ўз ичига оладиган ва уруғ деб аталадиган суюқлик фақат сперматозоидлардан иборат бўлмайди. Аксинча, у турли суюқликлар аралашмасидан ташкил топган. Уруғ суюқлиги мояк, уруғ пуфакчалари, простата бези ва сийдик йўлига боғланган безлардан ажралиб чиқадиган моддалар тўпламидир. Суюқликнинг тўлиқ таҳлили шуни кўрсатадики, у лимон кислотаси, простагландин, флавин, аскорбин кислота, эрготонин, холестерин, фосфолипидлар, фибринолицин, рух, фосфатаза кислотаси, фосфаза, гиалуронидаза ва сперма каби жуда кўп алоҳидаалоҳида моддалардан ташкил топган. Бу суюқликлар сперматозоидни энергия билан таъминлаш учун зарур бўладиган қанд моддасини ўз ичига олиш, бачадонга кириш йўлидаги кислоталарни нейтраллаш ва сперматозоиднинг осон ҳаракатланиши учун сирғанчиқ модда билан таъминлаш каби турли хил вазифаларни бажаради. Қуръонда уруғ эслатилганда, замонавий фан орқали кашф қилинган бу ҳақиқатга ҳам ишора қилинади ва уруғнинг аралашма Ушбу расмда бачадонга юборилган уруғ тасвири келтирилган. Эркак томонидан чиқарилган 250 миллион сперматозоидлардан фақат жуда оз қисми тухум ҳужайрагача етиб боради. Тирик қолган минглаб сперматозоидлар ичидан фақат биттасигина тухумни уруғлантиради. Одамнинг бутун бошли уруғдан эмас балки унинг кичик бир қисмидан яратилганлиги ҳақидаги ҳақиқат Қуръонда» тўкиладиган манийдан бир (ҳақир) нутфа» дея таърифланган. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 72 суюқликдан иборат эканлиги таърифланади: Дарҳақиқат, Биз инсонни имтиҳон қилиб, аралаш бир нутфадан яратдик. Бас, уни эшитувчи ва қўрувчи қилиб қўйдик. («Инсон» сураси, 2-оят) Бошқа оятларда ҳам уруғ аралашма деб қайд этилган ва бу аралашманинг «нутфа» сидан (тоза сувидан) инсоннинг яратилганлиги таъкидланган: (У) барча нарсани чиройли қилиб яратган зотдир. Инсонни яратишни эса лойдан бошлади. Сўнгра унинг наслини ҳақир бир сув нутфасидан пайдо қилди. («Сажда» сураси, 7-8-оятлар) «Нутфа» деб таржима қилинган арабча сўз «сулаалаҳ» бирор нарсанинг муҳим ёки энг яхши қисми деган маънони англатади. Ҳар иккала маънода ҳам у «бутуннинг қисми»ни назарда тутади. Бу шундан далолатки, Қуръон инсоннинг яратилишини энг кичик тафсилотларигача билувчи Аллоҳнинг сўзидир. Боланинг жинси Яқин-яқингача боланинг жинси онанинг ҳужайралари томонидан белгиланади деб қаралар эди. Ёки бўлмаса, боланинг жинси эркак ва аёл ҳужайралари томонидан биргаликда белгиланади деб тушунилар эди. Лекин Қуръонда бизга бошқача маълумот берилган, яъни унда эркаклик ёки аёллик «тўкиладиган манийдан бир (ҳақир) нутфа» дан яратилади деб хабар берилади: У эркак ва аёл - жуфтларни яратгандир шитоб билан чиқадиган нутфадан. («Нажм» сураси, 45-46- оятлар) Ахир, у тўкиладиганманийдан бир (ҳақир) нутфа эмасмиди?! Сўнгра лахта қон бўлди. Бас, (Аллоҳ уни) яратиб тиклади. Сўнгра ундан жуфтлар - эркак ва аёлни (пайдо) қилди. («Қиёмат» сураси, 37-39-оятлар) Генетика ва молекуляр биологиянинг ривожланаётган соҳалари Қуръон томонидан берилган бу маълумотнинг аниқлигини тасдиқлайди. Эндилиқда боланинг жинси эркакнинг уруғ ҳужайралари томонидан белгиланиши, аёл эса бу жараёнда иштирок этмаслиги маълум бўлди. Жинсни белгилашда хромосомалар асосий омил ҳисобланади. Инсоннинг вужудини белгилаб берувчи 46 та хромосомадан иккитаси жинс хромосомаларидир. Бу икки хромосома эркакларда «XY», аёлларда эса «XX» деб аталади, чунки бу хромосомаларнинг шакллари шу ҳарфларга ўхшаб кетади. Y хромосома эркаклик генларини, X хромосома эса аёллик генларини ўзида мужассам этган бўлади. Янги инсоннинг пайдо бўлиши эркак ва аёлларда жуфт-жуфт ҳолда мавжуд бўладиган бу хромосомаларнинг бири бошқаси билан чатишишидан бошланади. Аёлларда уруғланиш давомида иккига бўлинадиган жинс ҳужайрасининг ҳар иккала таркибий қисмида X хромосомалари бўлади. Аксинча, эркакнинг жинс ҳужайраси икки хил турли уруғ ҳужайралар ишлаб чиқаради. Уларнинг бир тури X хромосомалар, бошқаси эсаY хромосомалардан иборат Қуръонда эркаклик ёки аёллик «тўкиладиган манийдан иборат бир (ҳақир) нутфа» дан яратилганлиги қайд этилган. Яқин-яқингача боланинг жинси аёлнинг ҳужайралари томонидан белгиланади деб тушунилар эди. Фан Қуръонда берилган бу маълумотга XX асрга келиб аниклик киритди. Инсоннинг яратилиши тўғрисидаги бу ва бунга ўхшаш кўп тафсилотлар ҳақида минг йиллар илгари Қуръонда хабар берилган эди. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 73 бўлади. Агарда аёлдаги X хромосома эркакдаги X хромосомадан иборат уруғ ҳужайра билан чатишса, унда бола қиз бўлади. Агар у Y хромосомадан иборат уруғ ҳужайра билан чатишса, унда бола ўғил бўлади. Бошқача сўзлар билан айтганда, эркакнинг қайси хромосомаси аёлнинг тухумҳужайраси билан чатишган бўлса, ўша хромосома боланинг жинсини белгилайди ва бу хоҳишга боғлиқ бўлмаган ҳолда амалгаошади. XX асрда генлар кашф қилинмагунча буларнинг ҳеч бири маълум эмас эди. Дарҳақиқат, кўп мамлакатларда боланинг жинси аёл томонидан белгиланади, деб ишонилган. Шунинг учун ҳам қиз бола туғилганда аёллар айбланган. Бироқ инсон генлари кашф қилинишидан 14 аср илгари Қуръон бу бидъатни инкор этувчи маълумотни нозил қилди ва жинснинг келиб чиқиши аёллар эмас, балки эркаклардан ҳосил бўлган уруғ туфайли эканига ишора қилди. Бачадонда ёпишиб олган алақ Инсоннинг пайдо бўлиши ҳақида Қуръонда бизга хабар берилган далилларни ўрганишни давом эттирсак, яна муҳим бир илмий ҳақиқатгадучкеламиз. Эркакнинг уруги аёлнинг тухумҳужайраси билан чатишганда тугиладиган боланинг моҳияти шаклланади. Биологияда «зигота» деб номланадиган бу битта ҳужайра бир зумда бўлиниб, кўпайишни бошлайди ва кейинчалик эмбрион деб аталадиган «бир парча эт» га айланади. Бу одамнинг кўзига микроскоп орқалигина кўриниши мумкин. Бироқ эмбрион ўзининг ривожланиш даврини бўшлиқда ўтказмайди. У ўзининг ўсимталари билан худди ерга маҳкам ўрнашиб олган илдизлар каби, бачадонга ёпишиб олади. Мана шу ришта орқали эмбрион ўзининг ривожланишига зарурий бўлган моддаларни онанинг танасидан олади. 89 Бу ерда Қуръоннинг муҳим бир мўъжизаси ошкор этилади. Онанинг бачадонида ривожланаётган эмбрионни назарда тутиб, Аллоҳ Қуръонда «алақ» сўзидан фойдаланади: Ўқинг (Эй, Муҳаммад! Бутун борлиқни) яратган зот бўлмиш Раббингиз исми билан! У инсонни алақдан яратди. Ўқинг! Раббингиз эса карамли зотдир. («Алақ» сураси, 1-3-оят) Араб тилида «алақ» сўзи «лахта қон», «бирор жойда осилиб, ёпишиб оладиган нарса» деган маъноларни янглатади. Бу сўз аслида қон сўриш учун танага ёпишиб оладиган зулукларни тасвирлаш учун ҳам ишлатилади. Шубҳасиз, она бачадонида ривожланаётган эмбрион учун бундай ўзига хос сўзнинг Y хромосомалар эркаклик хусусиятларини ташийди, X хромосомалар эса аёллик хусусиятларини ташийди. Онанинг тухумида фақатгина X хромосома мавжуд булиб, у аёллик хусусиятини белгилайди. Отанинг уруғида ё X ёки Y хромосомаларни ўз ичига олган спермалар мавжуд. Шунинг учун боланинг жинси тухумни уруғлантирадиган сперманинг X ёки Y хромосомаларни ўз ичига олганлигига боғлиқ. Бошқача қилиб айтганда, худди оятда хабар берилганидек, боланинг жинсини белгилайдиган омил отадан келувчи уруғдир. Қуръон нозил қилинган пайтда билиб олишнинг имкони бўлмаган бу билим Қуръон Аллоҳнинг сўзи эканлигини исботловчи далилдир. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 74 ишлатилиши, Қуръон Аллоҳнинг, барча оламлар Парвардигорининг каломи эканлигини яна бир бор исботлайди. Суяклар устидан мушакларни ўраш Қуръон оятларида келтирилган бошқа бир муҳим маълумот инсоннинг она бачадонида ривожланиш босқичларидир. Бу оятларда хабар берилишича, онанинг бачадонида аввало суяклар ривожланади, сўнгра бу суякларни ўраб оладиган мушаклар шаклланади. Сўнгра (бу) манийни лахта қон қилиб яратдик, бас, лахта қонни парча гўшт килиб яратдик, бас, парча гўштни суяклар цилибяратиб, (бу) суякларга гўшт копладик, сўнгра (унга жон киритиб, олдинги ҳолидан бутунлай) бошқача бир вужудни пайдо қилдик. Яратувчиларнинг энг гўзали - Аллоҳ баракотлидир! («Муъминун» сураси, 14-оят) Эмбриология фаннинг бир соҳаси бўлиб, у онанинг бачадонида эмбрионнинг ривожланишини ўрганади. Яқиняқингача эмбриологлар эмбрионда суяклар ва мушаклар бир вақтнинг ўзида ривожланиб боради, деб тахмин қилишар эди. Аммо янги технологик ривожланишлар шарофати билан ўтказилган илғор микроскопик изланишлар Қуръондаги ваҳий сўзма-сўз тўғри эканлигини исботлайди. Микроскоп орқали куза-тишлар она бачадонидаги эмбри-оннинг ривожланишини худди бу оятларда хабар берилганидек содир бўлишини кўрсатади. Аввало, эмб-рионнинг тоғай тўқимаси қотиб, суякка айланади. Сўнгра суяклар атрофидаги тўқима ичидан танлаб олинган мушак ҳужайралари бирлашади ва суякларни ўраб олади. Бу ҳодиса «Ривожланаётган инсон» номли бир илмий нашрда қуйидагича сўзлар билан ифодаланади: ... Еттинчи ҳафта давомида, суякларнинг ривожланиш босқичида, скелетнинг шакли эмбрионнинг умумий кўринишини белгилаб беради; мушаклар бир вақтнинг ўзида ривожланмайди, аммо уларнинг ривожтаниши сал кейинроқ бошланади. Мушаклар бутун тана бўйлаб суяклар атрофида ўз жойларини эгаллайди ва шундан сўнг суякларни қоплаб олади. Шу тарзда мушаклар ўзининг ҳаммага маълум шакли ҳамда структурасини олади ... Мушаклар билан қоплаб олиш босқичи саккизинчи ҳафта давомида содир бўлади ...90 Қисқаси, Қуръонда хабар берилганидек, инсоннинг ривожланиш босқичлари замонавий эмбриология кашфиётлари билан тўлиқ ҳамоҳангдир. Она қорнида бола ривожланишининг уч босқичи Инсоннинг она қорнида уч босқичли жараён орқали яратилиши Қуръонда айтиб ўтилган. Ўзининг ривожланишидаги биринчи босқичда она бачадонидаги бола зигота шаклида бўлиб, онанинг қонидан озиқланиш учун бачадонга ёпишиб олади. Ўнг томонда берилган расм зиготанинг расми бўлиб, у худди бир парча этга ўхшайди. Замонавий эмбриология томонидан кашф қилинган бундай шаклланиш 14 аср илгари Қуръонда мўъжизакорона «алақ» деган сўз билан таърифланган эди. Бу сўз «лахтақон», «бирор жойда осилиб, ёпишиб оладиган нарса» деган маъноларни англатади ва қон сўриш учун танага ёпишиб оладиган зулукларни тасвирлаш учун ҳам ишлатилади. Она қорнидаги боланинг ўз ривожланишини тугаллаётган суяклари худди Қуръонда таъкидланганидек, маълум бир босқичда гўшт билан қопланади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 75 ... У сизларни оналарингизнинг қорнида уч (қават) зулмат ичида аста-секин яратур. Мана шу Аллоҳ - Раббингиздир. Ҳукмронлик фақат Уникидир. Ундан ўзга (ҳеч) илоҳ йўқ. Бас, (Унга ибодат қилмай) қаёққа бурилиб кетмокдасиз?! («Зумар» сураси, 6-оят) Ўзбек тилига «уч (қават) зулмат» деб таржима қилинган арабча «фии зулумаатин салаасин» жумласи эмбрионнинг ривожланиши давомида қатнашадиган учта қоронғи тана қисмини назарда тутади. Булар: а) қорин бўшлиғининг қоронғилиги; б) бачадоннинг қоронғилиги; в) йўлдошнинг қоронғилиги. Кўриб турганимиздек, замонавий биология боланинг ривожланиши оятда ваҳий қилингани каби уч қоронғи тана қисмида содир бўлишини кашф килган. Бундан ташқари, эмбриология фанидаги силжишлар бу тана қисмларининг ҳар бири уч қатламдан иборат эканлигини аниқлаган. Қорин бўшлиғи ён девори учта қатламни ташкил қилади: ташқи қийшиқ, ички қийшиқ ва кўндаланг қорин мушаклари. 91 Шунингдек, бачадоннинг девори ҳам учта қатламдан иборат: ташқи, мушак ва ички. 92 Эмбрионни ўраб турган йўлдош ҳам уч қатламдан ташкил топган: амнион (ҳомила атрофидаги ички мембрана), хорион (ўрта амнион қатлами) ва десидуа (сиртқи амнион қатлами).93 Бу оят она бачадонида инсоннинг учта аниқ босқичда яратилишини ҳам таъкидлаган. Дарҳақиқат, замонавий биология боланинг эмбриологик ривожланиши она бачадонида аниқ уч босқичда кечишини аниқлади. Бугунги кунда, тиббиёт факультетларида ўрганиладиган барча эмбриология дарсликлари бу мавзуни асосий билим элементи сифатида эътиборга олган. Масалан, эмбриология соҳасида таянч маълумотнома ҳисобланадиган «Инсон эмбриологияси асослари» китоби бу далилларни қуйидагидек эътироф этади: Бачадондаги ҳаёт уч босқичга эга: дастлабки эмбрионал босқич - биринчи икки ярим ҳафта; эмбрионал босқич - саккизинчи ҳафтанинг охиригача ва ҳомила босқичи - саккизинчи ҳафтадан онанинг кўзи ёригунигача94 Бу жараёнлар боланинг турли ривожланиш босқичларини англатади. Қисқаси, бу ривожланиш босқичларининг асосий жиҳатлари қуйидагичадир: Дастлабки эмбрионал босқич Бу биринчи босқичда зигота бўлиниш орқали ўсади ва у ҳужайралар тўдасига айлангандан сўнг, ўзини бачадон деворлари ичига беркитиб олади. Ўсиш давомида бу ҳужайралар ўзини уч қатламга ажратадилар. Эмбрионал босқич «Зумар» сурасининг 6-оятида инсоннинг она қорнида уч аниқ қатламда яратилиши таъкидланган. Замонавий эмбриология ҳам боланинг эмбриологик ривожланиши она қорнида учта аниқ қатламда содир бўлишини тасдиқлайди. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 76 Иккинчи босқич беш ярим ҳафта давом этади. Бу даврдаги бола «эмбрион» деб аталади. Бу босқич мобайнида бола танасининг асосий аъзолари ва тизимлари ҳужайра қатламларидан пайдо бўла бошлайди. Ҳомила босқичи Бу босқичдан бошлаб бола «ҳомила» деб юритилади. Бу босқич ҳомиладорликнинг саккизинчи ҳафтасидан бошланади ва туғилиш пайтигача давом этади. Бу босқичнинг фарқли жиҳати шундаки, ҳомила ўзининг юзи, қўллари ва оёқлари билан инсонга анча ўхшаб кетади. У шу пайтда бор-йўғи 3 см (1,18 дюйм) узунликда бўлса ҳам, унинг ҳамма аъзолари кўринарли тус олган бўлади. Бу фаза 30 ҳафта давом этади ва ҳомила туғилиш ҳафтасигача ривожланиб боради. Боланинг она бачадонида ривожланиш жараёни тўғрисидаги маълумотларга замонавий асбоблар билан олиб борилган кузатувлардан сўнггина эришилди. Аммо худди бошқа илмий далилларга ўхшаб, Аллоҳ бизнинг эътиборимизни мўъжизакорлик билан Қуръон оятларидаги бундай маълумотга жалб қилади. Одамлар тиббий масалалар бўйича жуда кам маълумотга эга бўлган бир пайтда бундай муфассал ва аниқ маълумотнинг Қуръонда берилиши, Қуръон Аллоҳнинг каломи эканлигини яна бир бор исботлайди. (Қаранг: Ҳорун Яҳё. Инсон яратилиши мўъжизаси). Goodword Books, Янги Деҳли, 2003) ИНСОНЛАРНИНГ СУВДАН ЯРАТИЛИШИ Аллоҳ барча жониворни сувдан яратди. Улардан қорни билан (судралиб) юрадиганлари ҳам, икки оёқда юрадиганлари ҳам, тўрт (оёқ)да юрадиганлари ҳам бордир. Аллоҳ ўзи хоҳлаган нарсани яратур. Албатта, Аллоҳ барча нарсага қодирдир! («Нур» сураси, 45-оят) Кофир бўлганлар осмонлар ҳам, Ер ҳам (аввалда) яхлит бўлганини, бас, Биз уларни ёриб юборганимизни ва барча тирик мавжудотни сувдан (пайдо) килганимизни кўрмадиларми?! Энди ҳам имон келтирмайдиларми?! («Анбиё» сураси, 30-оят) У сувдан инсонни яратиб, сўнг уни (насл) насабли ва қуда-анда қилиб қўйган зотдир. Дарҳақиқат, Раббингиз (ҳар ишга) қодирдир. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 77 («Фурқон» сураси, 54-оят) Биз инсон ва жонзотларнинг яратилишига оид оятларга назар ташлаганимизда мўъжизадан дарак берувчи далилларни яққол кўришимиз мумкин. Бундай мўъжизалардан бири жонзотларнинг сувдан яратилганлигидир. Бу оятларда аниқ ифода этилган бундай маълумотларга одамлар фақатгина бир неча юз йиллардан сўнг, микроскопнинг ихтиро қилиниши билан эришишга муваффақ бўлдилар. «Сув органик модданинг асосий таркибий қисмидир. Тирик жонзотлар оғирлигининг 50- 90% и сувдан иборат,» деган ёзувлар мунтазам равишда энциклопедияларда қайд этилади. Бундан ташқари, биология китобларида одатдаги ҳайвон ҳужайраси цитоплазмаси (асосий ҳужайра материали) нинг 80% и сув эканлиги қайд этилган. Цитоплазманинг таҳлили, Қуръон нозил қилингач, юзлаб йиллардан сўнг дарсликларда пайдо бўлди. Шунинг учун ҳам, эндиликда илмий жамият томонидан тасдиқланган бу ҳақиқат Қуръон ваҳий қилинган пайтда маълум бўлиши мумкин эмас эди. Шундай бўлса-да, унинг кашф қили-нишидан 1400 йил илгари Қуръонда унга эътибор қаратилган эди. Ҳар қандай ҳаёт шакллари тирик қолиши учун сувга муҳтож. Қуруқ ҳудудлардаги жониворлар, шунинг учун ҳам, шундай механизмлар билан яратилганки, бу механизмлар уларнинг метаболизмларини (моддалар алмашинувларини) сув йўқотишдан асрайди ва сувдан максимум фойдаланишга имкон яратади. Агар сув танадаги ҳар қандай сабаб учун йўқотилаверса ва бу йўқолиш ўз меъёрида бўлмаса, бир неча кун ичида ўлимнинг содир бўлиши муқаррар. XVII асрнинг машҳур олими Жан Баптиста ван Ҳелмонт 1640 йилда тупроқдаги сув ўсимлик ривожланишидаги энг муҳим элемент эканлигини кашф қилган эди. ЛОЙДАН ЯРАТИЛИШ Қуръонда Аллоҳ инсоннинг яратилишини мўъжиза деб ваҳий қилади. Аллоҳ биринчи инсонни лойни одам шаклига келтириб, сўнг унга пуфлаб руҳ киргизиш орқали яратган: Эсланг, Раббингиз фаришталарга деган эди: «Албатта, мен лойдан бир одам яратгувчидирман. Бас, қачонки, уни ростлаб, унга руҳимдан пуфлаганимдан сўнг, унга сажда қилган ҳолингизда йиқилингиз.» («Сод» сураси, 71-72-оятлар) Бас, (Эй, Муҳаммад! Макка кофирларидан) сўранг-чи, улар(ни) яратиш қийинроқми ёки Биз яратган нарсаларними?! Зотан, Бизуларни (Одамни) ёпишқоқ лойдан яратгандирмиз. («Соффот» сураси, 11-оят) Бугунги кунда инсон танаси ўрганилганда, тупроқда мавжуд бўлган кўплаб элементларнинг танада ҳам учраши кузатилиши мумкин. Тирик тўқималарнинг 95% и углерод, водород, кислород, азот, фосфор ва олтингугурт ва жами 26 та элементдан ташкил топган. 95 Қуръоннинг бошқа бир оятида бизга шундай дейилади: Қасамки, Биз инсонни (Одамни) лойнинг сарасидан яратдик. («Муъминун» сураси, 12-оят) Оятда «сараси» деб таржима қилинган арабча «сулаалаҳ» сўзи «вакил бўлувчи намуна, экстракт» деган маъноларни англатади. Кўриб турганимиздек, 1400 йил муқаддам Қуръонда нозил қилинган маълумот замонавий фан бизга маълум қиладиган ҳақиқатни, яъни тупроқда топиладиган элементларнинг инсон яратилишида ишлатилганлигини тасдиқлайди. Қуйидаги жадвалда оғирлиги 70 кг (140 фунт) бўлган одамдаги элементларнинг тақсимоти ифодаланган. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 78 Элемент Формуласи Асосий функцияси % Оғирлиги Макроминераллар Грамм Kислород О Ҳужайра/тўқималарнинг нафас олиши, сувнинг таркибий қисми 65,0 43000 Углерод С Органик тузилма 18,5 12000 Водород Н Сув/тўқиманинг таркибий қисми 9,5 6300 Азот N Оқсил/тўқиманинг таркибий қисми 3,3 2000 Kальций Са Суяклар ва тишлар 1,5 1100 Фосфор Р Суяклар ва тишлар 1,0 750 Kалий K Ҳужайралараро электролит 0,35 225 Олтингугурт S Аминокислоталар (соч ва тери) 0,25 150 Хлор Cl Хлорид бўлган пайтда электролит 0,15 100 Натрий Na Ҳужайралараро электролит 0,15 90 Магний Mg Метаболизм (моддалар алмашинуви) 0,05 35 Kремний Si Бириктирувчи тўқима/суяк 0,05 30 Темир Fe Гемоглобин/кислород ташувчи 0,01 4200 Рух Zn Фермент таркиби/ДН синтези, иммунитетни кўтаради 0,01 2400 Мис Cu Фермент билан бирга келувчи омил 0,01 90 Бор B Суяктузилмаси 0,01 68 Kобальт Со В12 витамини экстракти 0,01 20 Ванадий V Ёғ метаболизми (модда алмашинуви) 0,01 20 Йод I Қалқонсимон без гармони 0,01 15 Селен Se Фермент, антиоксидловчи (ингибитор), иммунитетни кўтарувчи 0,01 15 Марганец Mn Металл ферментлар 0,01 13 Молибден Mo Фермент билан келувчи омил 0,01 8 Хром Cr Глюкозага бардошли омил 0,01 6 ГЕНЛАРДАГИ ПРОГРАММАЛАШТИРИШ (Аллоҳ) уни қайси нарсадан яратди ўзи?! (Бир ҳақир) нутфадан яратиб, кейин уни белгилаб қўйди. Сўнгра унга йўлни осон қилди. («Абаса» сураси, 18-20-оятлар) Юқоридаги оятда «белгилаб қўйди» деб таржима қилинган «қоддаро» сўзи арабчадаги «қодаро» феълидан келиб чиқади. У «режа тузиш, кўзда тутиш, режалаштириш, дастурлаш, келажакни кўриш, ҳамма нарсани тақдирга ёзиш (Аллоҳ томонидан)» деб таржима қилинади. Отанинг спермаси онанинг тухумини уруғлантиргач, ота-онанинг генлари бирлашиб, боланинг барча жисмоний хусусиятларини белгилайди. Бу минглаб генларнинг ҳар бирида ўзига хос функция мавжуд. Шу генлар кўзлар ва сочнинг рангини, бўй-баст, юз қисмлари, скелет шакли, ички аъзолардаги саноқсиз жиҳатларни, мия, асаб ва мушакларни белгилаб беради. Барча жисмоний хусусиятларга қўшимча равишда, ҳужайралар ва танада содир бўладиган минглаб турли жараёнлар, шунингдек, бутун тизимнинг назорати ҳам бу генларда белгилаб қўйилади. Мисол учун, бирор шахснинг қон босими умуман олганда баланд, паст ёки нормал бўлиши ёки бўлмаслиги унинг генларидаги ахборотга боғлиқ. Сперма ва тухум қўшилганда юзага келадиган биринчи ҳужайра ДНК молекуласининг Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 79 биринчи нусхасини юзага келтиради. Бу молекула инсон танасининг ҳар бир ҳужайрасида, токи инсон ҳаёти ниҳояга етгунча, код олиб юради. ДНК аҳамиятли ўлчамдаги молекуладир. У ҳужайра ядросининг ичида эҳтиёткорлик билан ҳимоя қилинган ва бу молекула юқорида айтиб ўтганимиздек, генларни ўз ичига олганлиги туфайли, инсон танасининг ахборот банки ҳисобланади. Биринчи уруғланган тухум ҳужайраси бўлиниб, ДНКда ёзиб қўйилган дастурга мувофиқ кўпаяди ва натижада тўқималар ва аъзолар шакллана бошлайди. Бу инсоннинг бошланишидир. Ушбу мураккаб жараённинг ўзаро мувофиқлиги ДНК молекуласи томонидан таъминланади. Мазкур молекула углерод, фосфор, азот, водород ва кислород каби атомлардан ташкил топади. ДНКда ёзилган ахборотлар сиғими олимларни ҳайратда қолдирадиган ҳажмдадир. Инсоннинг битта ДНК молекуласидаги ахборот миллион саҳифали ёки 1000 жилдли энциклопедияни тўлдиришга етарли. Бошқача қилиб айтганда, ҳужайранинг ядроси бир миллион саҳифали энциклопедияга тенг ахборотни ўз ичига олади. У инсон танасининг барча функцияларини назорат қилади. Яна таққослайдиган бўлсак, дунёдаги энг катта энциклопедиялардан бири бўлган Британия энциклопедияси 25000 саҳифадан иборат. Шундай бўлса-да, ҳужайрадан анча кичик бўлган ҳужайра ядросининг ягона молекуласи дунёнинг энг катта энциклопедияларига қараганда 40 марта каттароқ бўлган ахборотлар тўпламини ўз ичига олади. Бу биз ҳозиргина тилга олган 1000 жилдлик энциклопедия Ер юзида мавжуд эмас, деган маънони англатади. Бу бизнинг ичимиздаги шундайин дизайн ва яратилганлик мўъжизасидирки, унга эволюционерлар ва материалистлар жавобтопаолмайдилар. ДНКнинг структурасига 1953 йилда Францис Крик томонидан аниқлик киритилганлигини назарда тутсак, «генетик режалаштириш» деган тушунчанинг Қуръонда, олдинроққайд этганимиздек, инсониятнинг билими жуда чекланган бир пайтда таъкидлаб ўтилиши чиндан ҳам ҳайратланарлидир. Генетиклар XIX асрнинг охиригача мунозара қила олмасдилар ва бу ажойиб далиллар яна Қуръон Аллоҳнинг инояти эканига исботдир. (Қаранг: Ҳорун Яҳё. ДНКда яратилиш мўъжизаси. Goodword Books, Янги Деҳли, 2002) ҲАЙЗ КЎРИШ ДАВРИ Ҳайз кўриш даври уруғланмаган тухумларнинг танадан ҳайдалиш жараёнидир. Уруғланиш содир бўлмаганлиги сабабли, олдиндан тайёргарлик кўрган бачадон деворлари қисқаради ва кичик қон томирларининг ёрилиши билан тухумлар ҳайдалади. Сўнгра тана бутун жараённи яна қайтадан такрорлаш учун тайёргарликни бошлайди. Бу босқичларнинг барчаси ҳамма аёлларда маълум бир даврда, 21-28 кунда такрорланиб туради. Ҳар ой янги тухумҳужайралар пайдо бўлади, бир хил гормонлар ажралади ва булар яна такрор-такрор бир хил пайтда содир бўлади. Шу тарзда, аёлнинг организми навбатдаги уруғланиш жараёнига тайёргарлик кўради. Бироқ охир-оқибат тухумҳужайранинг сперматозоид билан уруғланиши организмдаги тайёргарлик жараёнининг табиатини ўзгартириб юборади. Бу давр мобайнида бачадон ичида содир бўладиган ўзгаришлар фақатгина анатомик ёки ДНК молекуласи турли кетма-кетликда бирин-кетин келувчи 4 та турли нуклеотидлардан ташкил топади. Бу молекулаларнинг кетма-кетлиги жонзотлар томонидан ишлатиладиган барча оқсилларнинг структурасига тааллуқли ахборотларни белгилаб беради. Оқсиллар кўплаб ҳужайра фаолиятларини амалга ошириш учун бу ахборотлардан ё ёлғиз ёки мураккаб шаклларда фойдаланади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 80 гинекологик текширувлар орқали кузатилиши мумкин. Аммо олимлар томонидан ўрганилган бу ўзгаришлар «Раъд» сурасида мўъжизакорона қайд қилган: Фақат Аллоҳгана ҳар бир аёл (қорнида) олиб юрадиганни ҳамда бачадоннниг ҳар бир қисқариши ёки шишини билур. Унинг даргоҳида ҳар бир нарса ўлчовлидир. («Раъд» сураси, 8-оят) Ҳайз кўриш даврининг бошида бачадон деворининг шиллиқ қавати 0,5 мм (0,02 дюйм) қалинликда бўлади. Тухумдондан ишлаб чиқарилган гормонлар таъсири остида бу қатлам ўсади ва 5-6 мм (0,2 дюйм) гача қалинлашади. Кейин бу қатлам уруғланиш содир бўлмаганлиги учун бачадон деворидан ажралиб, «ҳайз» сифатида 2-3 кун давомида бутунлай ташқарига чиқарилади. Юқоридаги оятдан кўриниб турибдики, бачадон деворларидаги бу ойлик ўсиш ва камайиш Қуръонда қайд этилган. ҲОМИЛАДОРЛИК ВА ТУҒИЛИШ Ҳалок бўлгур инсон бунчалар кофир бўлмаса! (Аллоҳ) уни қайси нарсадан яратди ўзи?! (Бир ҳақир) нутфадан яратиб, кейин уни белгилаб қўйди. Сўнгра унга йўлни осон қилди. («Абаса» сураси, 17-20-оятлар) Ҳомила олтинчи ойнинг охирига келиб тўлиқ шаклланади. Шундан сўнг бачадон туғруқ даврига киради. Бу давр мобайнида боланинг барча тана аъзолари ва тизимлари тўлиқ ривожланади. Бачадон бу ривожланишни ҳомила учун озуқа етказиб бериш билан тезлаштиради. Бу давр токи бола туғилгунга қадар давом этади. Туғилиш канали одатда жуда тор бўлади ва у ҳомила учун ўтишга қийинчилик туғдиради. Бироқтуғилиш давомида онанинг танасида бир қатор физиологик ўзгаришлар содир бўлади. Бу ўзгаришлар ҳомиланинг туғилиш каналидан осонлик билан ўтишига имкон беради. Бу ўзгаришларга: туғилиш каналини катталаштириш учун тос суякларидаги бўғимларнинг кенгайиши, мушакларнинг бўша-шиши ва каналнинг амниотик суюқлик билан ёғланишлари киради. 96 Туғилишдан олдинги бу ўзгаришлар илмий манбаларнинг бирида шундай ифодаланади: Туғруқ яқинлашгач, амниотик суюқлик туғилишни осонлаштириш учун зарур бўлган фаолиятни бошлайди. Бу суюқлик бачадон оғзини кенгайтирадиган халтачаларни ҳосил қилади ва шу тарзда бачадон боланинг ўтишига имкон берувчи ўлчамга келади. Бу халтачалар туғилиш давомида ҳомиланинг бачадонда эзилиб қолишдан асрайди. Бундан ташқари, тўлғоқ бошланганда бу халтачалар ёрилиб, ичидаги суюқликни қўйиб юбориши ҳомила босиб ўтадиган йўлни ёғлайди ҳамда стериллаб тозалайди. Шу йўсинда, туғилиш осон ва микробларсиз табиий равишда кечади. 97 Содир бўладиган бу бир талай ҳодисалар Қуръон оятида «Сўнгра унга йўлни осон қилди.» («Абаса» сураси, 20-оят) деб таъкидланади. Аммо бугунги кунда, Аллоҳ бизга 1400 йил бурун маълум қилган бу физиологик ўзгаришларни бир неча технологик қурилмалардан фойдаланиб аниқлашнинг имкони туғилди. ИНСОН ТАНА АЪЗОЛАРИНИНГ РИВОЖЛАНИШ КЕТМА-КЕТЛИГИ У(Аллоҳ) сизларга қулоқ(лар)ни, фларни ва дилларни пайдо қилган зотдир. (Сизлар бунга) жуда кам шукр қилурсизлар. («Муъминун» сураси, 78-оят) Аллоҳ сизларни оналарингаз қоринларидан бирор нарсани билмайдиган ҳолингизда чиқарди ва шукр қилишингиз унун сизларга қулоқ, кўзлар ва қалбларни берди. («Наҳл» сураси, 78-оят) Айтинг: «(Ўйлаб) курдингизми, борди-ю, Аллоҳ қулоқ ва кўзларингизни олиб қўйса ва дилларингизни муҳрлаб қўйса, Аллоҳдан бошқа уларни (қайта жойига) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 81 келтирадиган илоҳ ким экан?» ... («Анъом» сураси, 46-оят) Дарҳақиқат, Биз инсонни имтиҳон қилиб, аралаш бир нутфадан яратдик. Бас, уни эшитувчи ва кўрувчи қилиб қўйдик. («Инсон» сураси, 2-оят) Юқоридаги оятлар инсонга Аллоҳ ато этган бир нечта сезгилар ҳақидадир. Булар Қуръонда ҳар доим маълум бир тартиб билан қайд этилган: эшитиш, кўриш, сезиш ва тушуниш. Ислом тиббий ассоциацияси журналида чоп этилган мақолада Доктор Кейс Мур ҳомиланинг ривожланиши давомида ички қулоқ ўзининг биринчи шаклига киргандан сўнг кўз ҳосил бўла бошлаши ҳақвда маълум қилади. Унинг айтишича, мия, сезги маркази ва тушуниш ўзининг ривожланишини қулоқ ва кўздан кейин бошлайди» Ҳомиланинг қулоқлари ҳомиладорликнинг йигирма иккинчи кунидан ривожланишни бошлайди ва тўртинчи ойга келиб тўлиқ функционал тус олади. Шундан сўнг, ҳомила онасининг бачадонида товушларни эшитиши мумкин. Шу сабабдан, эшитиш сезгиси янги туғилган чақалоқ учун муҳим бўлган бошқа функциялардан олдин шаклланади. Мана шу нуқтаи назардан Қуръонда белгилаб қўйилган мазкур тартиб кишини ажаблантиради. (Қаранг: Ҳорун Яҳё. Инсон яратилиши мўъжизаси. Янги Деҳли, 2003) СУТНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ Дарвоқе, сизлар учун чорва ҳайвонларида ҳам ибрат бордир; сизларни уларнинг қоринларидаги нажосат ва қон ораларидан чиқувчи, (лекин) ичувчилар учун иштаҳали тоза сутдан ичирурмиз. («Наҳл» сураси, 66-оят) Тананинг озиқланиши учун керак бўладиган асосий материаллар ҳазм қилиш тизимидаги кимёвий ўзгаришлар натижасида содир бўлади. Ҳазм қилинган моддалар ичак деворлари орқали сўрилиб, қон оқимига ўтади. Тана бўйлаб қоннинг айланиши туфайли озиқ моддалар тегишли аъзоларга етиб боради. Худди бошқа тана тўқималарига ўхшаб, сут безлари ҳам қон орқали олиб келинган озиқ моддалар билан таъминланади. Шу сабабли, қон овқатлардан озиқларни йиғишда энг муҳим ролни ўйнайди. Мана шу барча босқичлардан сўнг сут безларидан сут ажралади ва унинг озуқавий қиммати айниқса юқори бўлади. Инсон ҳайвон қорнидаги на ярим ҳазм қилинган овқатни ва на ҳайвоннинг қонини тўғридан-тўғри истеъмол қила олади. Бундан ташқари, буларни ёки уларнинг бирор таркибий қисмини тўғридан-тўғри истеъмол қилиш қаттиқ касаллик, ҳаттоки ўлимга олиб бориши мумкин. Аллоҳ ўзи яратган ўта мураккаб биологик тизимлар шарофати билан бу суюқликлардан инсон учун тоза ва соғлом овқат пайдо бўлишини таъминлайди. Чунки у қон орқали олиб ўтилувчи ҳазм қилинган овқат натижасида пайдо бўлади. Юқори озиқлантирувчилик хусусиятига эга бўлган сут шу тарзда қондан ишлаб чиқарилади. Бу қон ёки яримҳазм қилинган овқатнинг ўзини эса истеъмол қилиб бўлмайди. Сут ҳосил бўлишининг ўзи яратилишдаги энг катта мўъжизадир. Шунга қарамай, сутнинг ҳосил бўлиши ҳақидаги бундай батафсил маълумотнинг Қуръонда қайд этилгани эса бошқа бир мўъжизадир. Кўриб турганимиздек, «Наҳл» сурасининг 66-оятида сутнинг биологик ҳосил бўлиши ҳақида берилган маълумот замонавий фан томонидан аниқланган далиллар билан жуда ҳамоҳангдир. Шу нарса аниқки, сут эмизувчиларнинг ҳазм қилиш тизимлари ҳақида тўлиқ билим талаб қилувчи бундай маълумотни Қуръон нозил қилинган пайтда одамларнинг билиши даргумон эди. Қуйидаги диаграммада вена қонлари билан туташувчи овқат ҳазм қилиш трактидан ярим ҳазм қилинган овқатнинг танада тарқалишини кўриш мумкин. Бу аралашманинг баъзи қисмлари мушаклар ва бошқа тана тўқималарига тарқатилса, баъзилари сут ажратиб чиқарувчи сут безларига етказилади. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 82 МЎЪЖИЗАВИЙ ҚОРИШИҚ: ОНА СУТИ Биз инсонга ота-онасини (рози қилишни) буюрдик. Онаси уни заифлик устига заифлик билан (қорнида) кутариб юрди. Уни (кўкракдан) ажратиш (муддати) икки йилда (битар). (Биз инсонга буюрдикки,) «Сен Менга ва ота-онангга шукр қилгин! Қайтишлик Менинг ҳузуримгадир!» («Луқмон» сураси, 14-оят) Онанинг сути Аллоҳ томонидан яратилган тенгсиз бирикма бўлиб, у боланинг озиқланишга бўлган эҳтиёжини қондиради ва уни ҳар қандай инфекциялардан ҳимоя қилади. Она сутидаги озиқларнинг меъёри идеал даражада бўлиб, боланинг нозик танаси учун энг маъқул озуқа ҳисобланади. Шу билан бирга, она сути мия ҳужайраларининг ўсишини ва асаб тизимининг ривожланишини тезлаштирадиган озуқаларга ҳам жуда бой99 Бугунги кун техно-логияси билан гўдаклар учун тайёрланган сунъий овқатлар она сутидек мўъжизавий овқатнинг ўрнини боса олмайди. Она сутининг бола учун аҳамиятли томонлари кун сайин кенг ва чуқур аниқланмоқда. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, она сути билан озиқланадиган чақалоқлар нафас йўллари ва ҳазм қилиш тизимларига оид инфекцияларга қарши алоҳида ҳимояланган бўлади. Бу она сутидаги антижисм (ҳимоячи модда)ларнинг инфекцияларга қарши бевосита ҳимояни таъминлаши туфайлидир. Она сутининг яна бошқа инфекцияга қарши хусусиятларидан бири шуки, у заҳарли бактериялар, вируслар ва паразитларга тўсиқ бўлувчи «нормал флора» деб аталадиган «яхши» бактериялар учун мўътадил муҳит яратиб беради. Бундан ташқари, она сутида инфекцияли касал-ликларга қарши иммун тизимини чиниқтирадиган ва унинг ях-широқ ишлашига имкон берадиган омиллар мавжудлиги ҳам аниқланган. 100 Она сути махсус яратилганлиги боис, у чақалоқлар учун энг осон ҳазм бўладиган овқатдир. Озиқжиҳатдан жуда бой бўлишига қарамай, у чақалоқнинг нозик ҳазм қилиш тизими томонидан осонликча ҳазм қилинади. Чақалоқ ҳазм қилиш учун унча кўп энергия сарфламаслиги сабабли, у бу энергияни бошқа тана функциялари фаолиятини тиклаш, аъзоларнинг ўсиши ва ривож-ланиши учун ишлатади. Муддатидан олдин кўзи ёриган оналарнинг сути чақалоқнинг эҳтиёжларини қондириш учун юқори даражадаги ёғ, оқсил, қанд, натрий, хлорид ва темир моддаларини ўз ичига олган бўлади. Она сути билан боқилган эрта туғилган чақалоқлардак ўз функциясининг яхшироқ ривожланиши ва улар ақлий тестларни яхшироқ бажариши аниқланган. Шунингдек, улар жуда кўп бошқа устунликларга ҳам эга. Янги туғилган чақалоқнинг ривожланиши учун она сутининг аҳамиятли жиҳатларидан бири шундаки, у омега-3 ёғ альфа линолеик кислоталарни ўз ичига олади. Инсон мияси ва кўзнинг тўр пардаси учун муҳим бирикма бўлиши билан бирга, она сути янги туғилган чақалоқлар нуқтаи назаридан олиб қараганда жуда катта аҳамиятга ҳам эгадир. Омега-3 ҳомиладорлик ва чақалоқликнинг дастлабки босқичлари давомида мия ва асабларнинг нормал ривожланиши учун айниқса аҳамиятлидир. Олимлар она сутини омега-3 нинг табиий ва мукаммал манбаи деб, унинг аҳамиятлигига алоҳида урғу беришади. 101 Бундан ташқари, Бристол университети олимлари томонидан ўтказилган тадқиқот она сутининг узоқ муддатли фойдалари билан бир қаторда унинг қон босимига нисбатан ижобий таъсирга эга эканлигини ва шу сабабли юрак хуружи хавфининг камайишини кашф қилди. Тадқиқотчилар гуруҳи она сутининг ҳимоявий табиати унинг озуқавий таркибига бориб тақалади, деган хулосага келдилар. Circulation номли тиббий журналда чоп этилган бу тадқиқотнинг натижаларига кўра, она сути билан озиқланган чақалоқлар юрак хасталиклари билан деярли оғримайди. Она сутида узун ҳалқа политўйинмаган ёғли кислоталарнинг мавжудлиги (булар артериялар қаттиқлашувининг олдини олади) ҳамда она сути билан озиқланган чақалоқлар камроқ натрий истеъмол қилиши (бу қон босими билан боғлиқ) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 83 натижасида чақалоқнинг ортиқча cемириб кетмаслиги она сутининг юракка алоқадор касалликларнинг олдини олишдаги манфаатларидандир. 102 Бундан ташқари, АҚШнинг Синсинатти Болалар шифохонаси саломатлик марказида фаолият кўрсатувчи Доктор Лиза Мартин бошчилигидаги гуруҳ она сутида адипонектин деб аталадиган оқсил гормонининг юқори даражаларини топишди. 103 Адипонектиннинг қондаги юқори даражалари юрак хуружи хавфини камайтириш билан боғлиқцир. Адипонектиннинг паст даражалари жуда семиз ҳамда юрак хуружи хавфи юқори бўлган одамларда кузатилади. Шу боис, она сути билан озиқланган чақалоқларда ўта семириб кетиш хавфи шу гормон туфайли камайиши исботланган. Шунингдек, улар она сутида ёғ моддалар алмашинувида асосий ўрин тутувчи лептин деб номланган бошқа бир гормоннинг мавжудлигини аниқлашди. Лептин танада ёғ борлиги ҳақида мияга сигнал беради, деб тахмин қилинади. Доктор Мартиннинг айтишича, чақалоқликда она сути орқали сўрилган бу гормонлар шунинг учун ҳам жуда семизлик, 2-тур диабети, инсулин қаршилиги ва юрак артерия томирлари хасталиги каби касалликларнинг пайдо бўлиш хавфини камай-тиради. 104 «Энг янги овқат» ҳақида далиллар Она сути ҳақидаги далиллар шу билан чекланиб қолмайди. Чақалоқнинг соғлиги учун она сутининг аҳамияти чақалоқнинг ўсиш жараёнидаги маълум бир босқичларда қандай озиқ-овқат талаб қилинишига кўра ўзгариб боради. Она сутининг таркиби шу босқичларда зарур бўлган эҳтиёжларни қондириш учун янгиланади. Ҳар доим ва энг маъқул ҳароратда тайёр она сути қанд ва ёғни ўз ичига олганлиги боис, мия ривожланишида катта роль ўйнайди. Бундан ташқари ундаги кальций каби элементлар чақалоқ суякларининг ривожланиши учун катта аҳамиятга эга. Сут деб аталса-да, бу мўъжизавий бирикманинг аксарият қисми аслида сувдан ташкил топади. Бу жуда муҳим хосса демакдир, чунки овқатга қўшимча равишда, чақалоқлар сув шаклидаги суюқликка ҳам эҳтиёж сезишади. Сув ёки бошқа озиқ-овқатларда она сутидан устунроқ гигиена таъминланган эмас. 90% дан кам бўлмаган сувдан иборат она сути энг гигиеник тарзда боланинг сувга бўлган эҳтиёжини қондиради. Она сути ва ақл Илмий изланишлар кўкрак сути билан озиқланадиган чақалоқларнинг ақлий ривожланиши бошқа чақалоқларникига нис-батан яхшироқ эканлигини тасдиқлайди. Кентукки университети эксперти Жеймс У. Андерсоннинг кўкрак сути билан озикланувчи ва сунъий озиқ-ланувчи чақалоқлар ўртасидаги қиёсий таҳлили кўкрак сути билан озиқла-надиган чақалоқларнинг ақлий ривожланиш даражаси бошқа чақалоқларга нисбатан 5 балл юқорироқ эканини исботлайди. Унинг тадқиқоти натижасида шу нарса аниқландики, она сути орқали 6 ойгача ақлга ижобий таъсир кўрсатилади ва 8 ҳафтадан кам эмизилган болаларда ақлий ривожланиш даражаси ижобий тарафга ўзгармайди. 105 Онанинг сути саратон касаллигига қарши курашадими? Амалга оширилган барча тадқиқотларда она сути чақалоқларни саратон касаллигидан ҳимоя килиши исботланган (бу ҳақида юзлаб мақолалар чоп этилган). Шундай бўлса-да, унинг механизмига ҳали тўлиқ тушуниб етилгани йўқ Она сутидаги оқсил лабо-раторияларда ўстирилган ўсимта ҳужайраларини, соғлом ҳужайраларга зарар етказмасдан, ўлдиргандан сўнг, тадқиқотчилар жуда катта потенциал имконият пайдо бўлганлигини маълум қилишди. Она сутидаги бу мўъжизавий сир-асрорларни ошкор қилган тадқиқотчи гуруҳга Швециянинг Ланд университетидаги клиник иммуниология профессори Катарина Сванборг бошчилик қилди. 106 Ланд университетидаги бу гуруҳ она сути саратон касаллигининг кўп шаклларидан ҳимоя қила олишини мўъжизавий кашфиёт сифатида исботлаб берди. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 84 Даставвал, тадқиқотчилар янги туғилган чақалоқлардан олинган ичак шиллиқ ҳужайраларини она сути билан даволашди. Улар пневмококк бактерияси келтириб чиқарадиган касаллик, яъни зотилжам она сути билан самарали тўхтатилганлигини кузатишди. Бундан ташқари, она сути билан озиқланадиган чақалоқларда сунъий озиқланадиган чақалоқларга қараганда анча камроқ эшитиш қобилиятининг сустлиги учрайди ва улар нафас олиш йўллари инфекцияларидан камроқ азоб чекадилар. Қатор изланишлардан сўнг она сути саратон касаллигига қарши ҳимояни ҳам таъминлаши исботланди. Болаликда кузатиладиган лимфа саратони касаллиги сунъий озиқланадиган болаларда 9 мартагача кўпроқ учраши исботлангандан сўнг тадқиқотчилар шу натижа саратон касаллигининг бошқа шакллари учун ҳам бир хил бўлганлигини сезиб қолишди. Натижаларга кўра, онанинг сути саратон ҳужайраларига қулайгина жойлашиб олиб, кейинчалик уларни бартараф қилади. Саратон ҳужайраларига жойлашиб, уларни ўлдирадиган модда альфалак (альфалакталбумин) бўлиб, у она сутида кўп миқдорда учрайди. Альфалак сутдаги қанд лактозанинг ишлаб чиқилишида ёрдам берувчи оқсиллар томонидан ҳосил қилинади. 107 Бу бетакрор неъмат Аллоҳнинг туҳфасидир Она сутининг бошқа бир мўъжизавий фазилати у билан икки йил озиқланадиган чақалоқ учун унинг ниҳоятда фойдалилигидир. 108 Фан орқали яқинда кашф қилинган бу муҳим маълумот 14 аср илгари Аллоҳ томонидан оятда «Оналар болаларини тўла икки йил эмизадилар. (Бу муддат) эмизишни камолига етказишни истовчилар учундир ...» («Бақара» сураси, 23-оят) деб ваҳий қилинган эди. Онанинг танасидан овқатланишга муҳтож норасида гўдак учун энг маъқул озуқа манбаи бўлмиш сутни ишлаб чиқариш онанинг ихтиёрида эмас ва у сут таркибидаги турли озуқавий даражаларни белгилаб беришга қодир ҳам эмас. Ҳар бир жонзотнинг эҳтиёжини билгувчи ва уларга беҳад меҳрибонлик кўрсатгувчи ҳамда онанинг танасида бола учун она сутини яратиб қўйган Зот ҳамма нарсага Қодир Аллоҳнинг Ўзидир. БАРМОҚ ИЗИДА ЯШИРИНГАН ШАХСИЯТ Қуръонда инсонни қайта тирилтириш Аллоҳ учун осон эканлиги таъкидланиши билан бир қаторда, одамларнинг бармоқ изларига ҳам алоҳида урғу берилган: Йўқ! Биз унинг бармоқ учларигача тўлиқ тартиб билан йиғиб қўйишга қодирмиз. («Қиёмат» сураси, 4- оят) Бармоқ изларига берилган урғунинг ўзига хос маъноси бор. Чунки ҳар бир кишининг бармоқ изидаги шакллар ва кичик деталлар ҳар бир шахс учун ягонадир. Нафас олиб турган ҳар бир инсон ёки бу оламда яшаб ўтган инсонлар такрорланмас бармоқ излари тўпламига эгадирлар. Бундан ташқари, ҳатто бир хил ДНК кетма-кетлигига эга бўлган ўхшаш эгизаклар ҳам ўзларининг алоҳида бармоқ излари тўпламига эга. 109 Бармоқ излари туғилишдан олдин якуний шаклга киради ва умр бўйи, агар доимий чандиқ орттирилмаса, ўзгармасдан қолади. Шу боис, ўз эгаларига ягона бўлган бармоқ излари шахсиятни жуда ҳам тўғри тасдиқловчи далил сифатида қабул қилинади. Бармоқ излари илмидан шахсни хатосиз аниқлаш услуби сифатида фойдаланилади. Ҳар бир киши, шу жумладан, ўхшаш эгизаклар ҳам, алоҳида бармоқ изларига эга. Бошқача қилиб айтганда, одамларнинг бармоқ учларида уларнинг шахсий маълумотлари кодланган бўлади. Бундай кодлаш тизими бугунги кунда ишлатиладиган штрихкод тизими билан таққосланиши мумкин. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 85 Бармоқ изларининг бу фазилати фақатгина XIX асрнинг охирларида кашф қилинганлиги алоҳида аҳамият касб этади. Ундан олдин, бармоқ излари ҳеч қандай аҳамиятсиз ёки маъносиз оддий эгри чизиқлар деб тушунилар эди. Аммо Қуръонда, Аллоҳ ўша пайтда ҳеч ким эътибор қилмаган бармоқ учлари ҳақида бизни огоҳ қилган ва бизнинг диққатимизни уларнинг муҳимлигига жалб қилган. Бу муҳимлик фақат ҳозирги кунга келиб тўлиқ англаб етилди. Бармоқ излари воситасида шахсни аниқлаш усулининг қонунга мувофиқлиги кейинги йигирма беш йил ичида кўплаб полиция маҳкамалари томонидан тасдиқланган ва у қонуний исботланган услубдир. Бизнинг давримиздаги шахсни аниқловчи ҳеч бир технология бармоқ изларидек бундай самарали натижаларни бермайди. Шахсни тасдиқлаш учун бармоқ изларидан фойдаланиш кейинги 100 йил ичида қонуний жараёнларда ва халқаро эътиборга молик жараёнларда қўлланиб келинмоқда. («Бармоқ изи нима ўзи?», www.ridgesand-furrows.homestead.com/ fingerprint.html) АндреА. Моэнсен сўзининг «Fingerprint Techniques» (Бармоқ изи усуллари) номли китобида ҳар бир шахс ягона бармоқ излари тўпламига эга эканлигини таҳлил қилади: «... шу пайтгача турли бармоқлардан олинган икки бармоқ изининг бир-бирига аниқ мос тушганлик ҳодисасига бирор марта ҳам дуч келинмаган.» (Андре А. Моэнсенс, «Бармоқ изини таниш «фан»ми?», www.forensicevidence.com/site/ID/ID00004_2.html#ID1) УРҒОЧИ АСАЛАРИ (Эй, Муҳаммад!) Раббингиз асалариларга ваҳий (буйруқ) қилди: «Тоғларга, дарахтларга ва (одамлар) барпо қиладиган нарсаларга ин қурингиз. Сўнгра турли мевалардан еб, Парвардигорингиз (сиз учун) қулай қилиб қўйган йўллардан юрингиз!» Уларнинг қоринларидан одамлар учун шифо бўлган турли рангдаги шарбат (асал) чиқур. Албатта, бунда фикр юритадиган қавм учун аломат бордир.» («Наҳл» сураси, 68-69- оятлар) Асалари тўдаларидаги кўплаб ариларнинг ҳар бири учун алоҳида вазифа тайинланган бўлиб, эркак асалари бундан мустаснодир. Эркак асаларилар на уяни ҳимоя қилиш ва на уни тозалаш, на овқат тўплаш ва на асал учун ин ясаш ва на асал қилишда ўз ҳиссасини қўшади. Эркак асалариларнинг уядаги бирдан-бир вазифаси она арини уруғ-лантиришдан Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 86 иборат. 110 Репродуктив аъзолардан ташқари, эркак асаларилар бошқа ариларда бўлган хусусиятлардан деярли бирортасига ҳам эга эмас ва шунинг учун ҳам улар она асалариларни уруғлантиришдан бошқа бирор ишни бажариши мумкин эмас. Ишчи асаларилар тўданинг бутун оғирлигини ўз бўйнига оладилар. Улар худди она аридек урғочи бўлсалар-да, уларнинг тухумдонлари етилмайди. Бу эса уларни бепуштлик ҳолатида сақлаб туради. Уларнинг адо этадиган бир қатор юмушлари мавжуд: уяни тозалаш, личинкалар ва ёш ариларни боқиш, она ари ва эркак асалариларни озиқлантириш, асал етиштириш, асал учун ин қуриш ва уни таъмирлаш, уяни шамоллатиш ва унинг хавфсизлигини таъминлаш, нектар, гулчанг, сув ва елим каби захираларни тўплаш ва уларни уяда ғамлаш. Арабчада феълларнинг икки хил ишлатилиши кузатилади. Уларнинг ишлатилишига қараб, эганинг аёл ёки эркак эканлигини аниқлаш мумкин. Дарҳақиқат, юқоридаги оятларда асаларилар учун ишлатилган (оғма ёзувли сўзлар) феъллар аёллар учун ишла-тиладиган феъл шаклида қўлланилган. Қуръон бу орқали асал қилишда меҳнат қиладиган асалариларнинг урғочи эканлигини таъкидламоқда. 111 Биз шу нарсани унутмаслигимиз керакки, Пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.) даврида асаларилар ҳақидаги бу ҳақиқатни билиб олиш амримаҳол эди. Бироқ Аллоҳ бу ҳақиқатни таъкидлаб, Қуръоннинг бошқа бир мўъжизасини бизга намоён қилди. АСАЛДАГИ МЎЪЖИЗА (Эй, Муҳаммад!) Раббингиз асалариларга ваҳий (буйруқ) қилди: «Тоғларга, дарахтларга ва (одамлар) барпо қиладиган нарсаларга ин қурингиз. Сўнгра турли мевалардан еб, Парвардигорингиз (сиз учун) қулай қилиб қўйган йўллардан юрингиз!» Уларнинг қоринларидан одамлар учун шифо бўлган турли рангдаги шарбат (асал) чиқур. Албатта, бунда фикр юритадиган қавм учун аломат бордир.» («Наҳл» сураси, 68-69-оятлар) Юқоридаги оятларда қайд этилганидек, асал «одамлар учун шифо»дир. Бутунги кунда дунёнинг илмий жиҳатдан ривожланган мамлакатларида асаларичилик ва асал маҳсулотлари тадқиқотнинг янги қирраларига асос солди. Асал келтирадиган фойдалар қуйидагича таърифланиши мумкин: Осон ҳазм қилинади: Асалдаги қанд молекулалари бошқа қандларга (м-н., фруктозадан глюкозага) айлана олиши сабабли, у ўзининг юқори кислотали таркибига қарамасдан ҳар қанақа меъдада осон ҳазм қилинади. У буйрак ва ичакларнинг яхшироқ фаолият кўрсатишига ёрдам беради. Қон орқали тез тарқалади; тез қувват олиш манбаи: Асал устидан юмшоқ сув қабул қилинганда, асал қон оқимига етти дақиқада тарқалади. Унинг эркин қанд молекулалари мия фаолиятини яхшилайди, чунки мия қандни энг кўп истеъмол килувчи аъзодир. Асал глюкоза ва фруктоза каби қандларнинг табиий бирикмасидир. Яқинда ўтказилган тадқиқотга кўра, қандларнинг ягона аралашмаси чарчоқни кетказиш ва енгил ҳаракатни ошириш учун энг самарали восита бўлиб хизмат қилади. Қон ҳосил бўлишини таъминлайди: Асал қон ҳосил қилиш учун тана томонидан талаб этиладиган энергиянинг энг муҳим қисмини таъминлайди. Бундан ташқари, у қонни тозалашда ёрдам беради. У қон айланишини тартибга солиш ва осонлаштиришда баъзи ижобий таъсирларга эга. Шунингдек, у қон томири капилляр муаммолари ва артериосклерозга қарши ҳимоя вазифасини ҳам бажаради. Бактерияларга ўрин қолдирмайди: Асалнинг бактерицид (бактерияни ўлдирувчи) хоссаси «даф қилиш эффекти» бўлиб, бу антимикробик хусусият бир неча илмий асослар билан асосланади. Масалан: микроорганизмларнинг кўпайиши учун керак бўладиган сув миқдорини Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 87 чекловчи юқори қандли таркиб, бактерияларнинг кўпайиши учун зарур бўлган азотдан уларни маҳрум килувчи юқори кислоталилик (кичик pH) ва бирикма, водород пероксид ҳамда антиоксидловчиларнинг асалда мавжудлиги бактерия кўпайишининг олдиниолади. Антиоксидловчи: Соғлом ҳаёт кечиришни хоҳлаган ҳар бир киши антиоксидловчилар истеъмол қилиши шарт. Булар ҳужайралардаги таркибий қисмлар бўлиб, нормал метаболик функцияларнинг зарарли қўшимча моддаларини бартараф қилади. Бу элементлар овқатнинг айниши ва кўплаб сурункали касалликларни келтириб чиқарадиган бузувчи кимёвий реакцияларга барҳам беради. Тадқиқотчиларнинг фикрича, антиоксидловчиларга бой озиқовқат маҳсулотлари юрак муаммолари ва саратон касаллигининг олдини олиши мумкин. Асал таркибида пиносембрин, пинобахин, кризин ва галагин каби кучли антиоксидловчилар мавжуд. Пиносембрин антиоксидловчи фақат асалда мавжуд, холос. 112 Витамин ва минераллар депоси: Асал глюкоза ва фруктоза каби қандлар ҳамда магний, калий, кальций, натрий хлор, олтингугурт, темир ва фосфат каби минераллардан таркиб топган. У В1, В2, С, В6, В5 ва В3 витаминларини ўз ичига олган бўлиб, уларнинг барчаси нектар ва гулчангларнинг сифатига қараб ўзгаради. Юқоридагилардан ташқари, асалда оз миқдорда бўлса-да мис, йод ва рух элементлари ҳам бор. Асалнинг бактерия ҳамда яллиғланишга қарши хоссалари клиник кузатувлар ва изланишлар натижасида аниқланди. Асал касалликдаги инфекция ва ўлик ҳужайраларни оғриқсиз тозалашда ва янги тўқималарнинг ривожланишида ниҳоятда фойдалидир. Асалдан дори сифатида фойдаланиш энг қадимги ёзувларда ҳам қайд этилган. Ҳозирги кунда, шифокор ва олимлар асалнинг жароҳатларни даволашдаги самарадорлилигини қайта кашф қилишмоқда. Сўнгги 20 йил ичида асални тадқиқ қилган етакчи олим, Янги Зеландиядаги Уайкато университетининг биокимё соҳаси профессори Доктор Питер Молан асалнинг антимикробик хусусияти ҳақида шундай дейди: «Ўтказилган тажрибалар шу нарсани кўрсатдики, шифохонларда куйган жойни даволаш учун энг кўп ишлатиладиган антибактериал малҳам, кумушли сульфадиазинга қараганда асал куйган яраларга инфекция туширмаслиги билан энг фойдалидир.» («Инфекция тушган жароҳатларга қарши асал», www.apitherapy.com/honeysk.html) Асал жароҳатларни даволашда ишлатилади: - Асал ҳаводан намликни тортиб олиш қобилиятига эгалиги туфайли соғайиш жараёнини осонлаштиради ва чандиқ ҳосил бўлишининг олдини олади. Бунга сабаб, асал соғайган жароҳат устида янги тери қопламини пайдо қиладиган эпителиал ҳужайраларнинг ўсишини тезлаштиради. Шу йўсинда, ҳатто катта жароҳатларда ҳам асал тўқима кўчириб ўтказиш заруриятига ҳожат қолдирмайди. - Асал соғайиш жараёнида иштирок этадиган тўқиманинг қайта ўсишини тезлаштиради. У янги қон капиллярларининг шакллани-шини ва теридаги чуқурроқ қатламнинг бириктирувчи тўқималари ўрнини эгаллайдиган фибробластларнинг ўсишини тезлаштиради ҳамда тузалишга куч берадиган коллаген толаларини ишлаб чиқаради. - Асал яллиғланишга қарши таъсирга эга бўлиб, жароҳат атрофидаги шишни камайтиради. Бу қон айланишини яхшилайди ва шу тарзда соғайиш жараёнини тезлатади. У оғриқни ҳам камайтиради. - Асал жароҳатдаги тўқималарга ёпишиб қолмайди, демак, жароҳатдаги боғлам ўзгартирилганда эндигина пайдо бўлган тўқима юлиб олинмайди ва оғриқ бўлмайди. - Нур билан қилинган муолажа натижасида беморларда пайдо бўладиган жароҳат ёки чандиқ устидан асални боғлаш жуда яхши фойдаберади. 113 - Юқорида қайд этилганидек, асалнинг антимикробик хусусияти туфайли у яраларга инфекция тушишининг олдини олувчи ҳимоя тўсиғини ҳосил қилади. Шунингдек, у жароҳатлардан инфекцияларни тез тозалайди. Асал бактериянинг антибиотикка чидамли турларига ҳам самарали таъсир кўрсатади. Антисептик моддалар ва антибиотикларга аксинча, Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 88 жароҳат тўқималарига қулай таъсир кўрсатади ва соғайиш жараёнини ёмонлаштирмайди. 114 Бу маълумотлардан асалнинг кўплаб «соғайтирувчанлик» хусусиятларига эга эканлиги кўриниб турибди. Бу шубҳасиз, Қудратда Танҳо Аллоҳ ваҳий қилган Қуръоннинг мўъжизаларидан биридир. Асалдаги озуқавий қимматнинг таҳлилини кейинги саҳифада берилган жадвалдан кўришингиз мумкин: 2000 йил, 10-13 сентябрь кунлари Мельбурнда ўгказилган «Жароҳатни тузатиш бўйича биринчижаҳон конгресси» асалнинг жароҳатни тузатишда қўлланилишини муҳокама қилди. Конгресс давомида қуйидагича фикрлар билдирилди: Антибиотикларга ўта чидамли бактериялар билан инфекцияланган жароҳатлар учун даво топиш мақсадида кўплаб антибактериал моддалар ўрганиб чиқилмоқда, чунки бу катта клиник муаммога айланмоқда. Лекин кўпчилик табиий моддаларнинг инфекция тушган жароҳатларга яхши таъсир кўрсатиши исботланмаган ёки уларнинг жароҳат тўқималарига ёмон таъсир кўрсатганлиги тўғрисида ҳам маълумотлар йўқ. Асал ўзгача, чунки унинг жароҳатни боғлашда 4000 йилдан буён ишлатилиши ҳақида жуда қимматли маълумотлар бор ... Асалда кучли антибактериал таъсир мавжуд ва жароҳатга тушган инфекцияни тозалаш ҳамда яраларни инфекция тушишдан асрашда унинг самараси жуда катта. Озуқавий қимматлари Сув Жами углеводлар Фруктоза Глюкоза Мальтоза Сахароза Ўртача миқдор, бир порцияда 3,6 г 17,3 г 8,1 г 6,5 г 1,5 г 0,3 г Ўртача миқдор, 100 граммда 17,1 г 82.4 г 38.5 г 31,0 г 7,2 г 1,5 г Озуқавий таркиблари Жами калориялар (килокалориялар) Жами калориялар (килокалориялар) (ёғ сифатида) Жами ёғ Тўйинган ёғ Холестерин Натрий Жами углевод Қанд Тола Оқсил 64 0 0 0 0 0,6 мг 17 г 16 г 0 0,15 мг 304 0 0 0 0 2,85 мг 81 г 76 г 0 0,7 мг Витаминлар 81 (Тиамин) 82 (Рибофлавин) Никотин кислота Пантотеник кислота В6 витамин Фоль кислота Свитамин Homo habilis > Homo erectus > Homo sapiens тарзида ифода этиш билан эволюционистлар бу турларнинг ҳар бири бир-бирининг аждоди эканлигини назарда тутади. Бироқ палеоантропологларнинг яқиндаги кашфиётлари Australopithecus > Homo habilis ва Homo erectus бир вақтда дунёнинг турли қисмларида яшаганлигини ошкор қилди. 318 Бундан ташқари, инсонларнинг Homo erectus деб таснифланган маълум бир бўғини ҳозирги замонларга қадар яшаган. Homo sapiens neandarthalensis ва Homo sapiens sapiens (замонавий инсон) бир вақтнинг ўзида битта ҳудудда яшаган. 319 Мазкур ҳолат, албатта, улар бир-бирининг аждоди бўлган, деган даъвонинг асоссиз эканлигини кўрсатади. Гарвард университетида фаолият юритувчи палеонтолог Стефен Жей Гоулд, ўзининг эволюционист бўлишига қарамай, эволюция назариясининг бу мушкул аҳволини қуйидагича изоҳлайди: Агар бир-бири билан параллел бир шаклда яшаган уч хил гоминид (A. Africanus бақувват Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 184 australopithecines ва H.habiles) шажаралари бўлса, аниқки уларнинг ҳеч бири бошқасидан келиб чиқмаган, у ҳолда бизнинг шажарамизга нима бўлди? Бундан ташқари бу учаловининг ҳеч қайсиси ўзларининг ер юзидаги ҳаёти давомида ҳеч қандай эволюцион мойилликни намоён этмайдилар. 320 Қисқаси, оммавий ахборот воситалари ва дарсликлардан жой олган баъзи тасаввурий «ярим маймун-ярим инсон» мавжудотларнинг турли расмлари ёрдами билан, яъни очиқчасини айтганда, тарғибот воситасида «қўллаб-қувватланадиган инсон эволюциясининг сценарийси илмий асосга эга бўлмаган эртакдан бошқа ҳеч нарса эмас. Бу мавзуда йиллаб тадқиқот ўтказган ва Australopithecus қолдиқларини 15 йилча ўрганган Буюк Британиядаги энг машҳур ва эътиборли олимлардан бири Лорд Солли Зукерман, ўзининг эволюционист бўлишига қарамасдан, ниҳоят, маймунсимон мавжудотларнинг одамга айланишини кўрсатадиган шажара аслида мавжуд эмас, деган хулосага келди. Зукерман, шунингдек, қизиқ бир «фанлар спектри»ни ҳам яратди. У илмий деб ўйлаган соҳалардан тортиб илмий эмас деб ўйлаган соҳаларга қадар уларни бу спектрда акс эттирди. Зукерманнинг мазкур спектрига кўра, фаннинг энг илмий соҳалари (яъни аниқ маълумотларнинг мавжудлигидан келиб чиққан ҳолда) кимё ва физикадир. Улардан сўнг биологик фанлар ва сўнгра ижтимоий фанлар келади. Спектрнинг энг «илмий эмас», деб ҳисобланадиган охирги қисмида эса, Зукерманнинг фикрига кўра, телепатия ва олтинчи сезги каби «ўта сезгир идрок этиш қобилияти» тушунчалари ва ниҳоят «инсон эволюцияси» жой олади. Зукерман ўзининг бундай мулоҳазасини шундай изоҳлайди: Сўнгра объектив ҳақиқатдан чиқиб, ўга сезгир идрок этиш қобилияти ёки инсоннинг суяк қолдиқлари тарихини тушунтириб бериш каби биологик фан деб ҳисобланмиш соҳаларга кирганимизда, эволюция назариясига содиқ кимса учун ҳар нарса мумкин бўлишини ва (эволюцияга) ашаддий содиқ кимсалар баъзида бир вақтнинг ўзида бир қанча қарама-қарши мулоҳазаларга ишона олишини кўрамиз. 321 Инсон эволюцияси эртаги ўз назариясига кўр-кўрона содиқ бўлган бир қатор инсонлар томонидан қазиб олинган баъзи ҳайвон қолдиқларига берилган тахминий тушунтиришлардан иборат, холос. Дарвин формуласи! Шу пайтга қадар кўриб чиққан барча далиллардан бошқа, келинг, энди бир маротаба бўлса ҳам, эволюционистларнинг қандай ақидага эга эканликларини ҳатто болалар ҳам тушунадиган содда бир мисол билан ўрганиб чиқамиз: Эволюция назарияси ҳаётнинг тасодифан пайдо бўлганлигини таъкидлайди. Бу даъвога кўра, жонсиз ва шуурсиз атомлар бирлашиб ҳужайрани пайдо қилган ва сўнгра улар бир амаллаб бошқа жонзотларни, шужумладан, инсонни ҳам яратган. Келинг, шуҳақда бир оз мулоҳаза юритайлик. Жонзотларнинг таркибий элементлари бўлган углерод, фосфор, азот ва калий каби элементларни бир жойга тўплаганимизда, бор-йўғи бир уюм пайдо бўлади. Бу атом уюмига ҳар қанча ишлов берилмасин, у ҳатто битта бўлса ҳам жонзотни шакллантира олмайди. Агар Эволюционист газета ва журналлар тез-тез ибтидоий инсоннинг расмларини чоп этиб турадилар. Бу расмларнинг бирдан-бир манбаи рассомнинг тасаввуридир. Эволюцион назария илмий маълумотлар билан шундай эзиб ташландики, бугунги кунда жиддий матбуотда уларни тобора камроқ учратмоқдамиз. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 185 хоҳласангиз, келинг, шу мавзуда бир «тажриба» таърифини келтирамиз ва эволюционистлар номидан, улар «Дарвин формуласи» номи остида барала овоз чиқармасдан аслида нимани даъво қилаётганликларини текшириб кўрамиз: Дейлик, эволюционистлар жонзотларнинг таркибида мавжуд бўлган фосфор, азот, углерод, кислород, темир ва магний каби кўплаб моддаларни катта бочкаларга солсинлар, бундан ташқари, улар бу бочкаларга одатдаги шароитларда мавжуд бўлмайдиган, лекин зарурий деб ҳисобланадиган моддаларни ҳам солсинлар. Улар бу аралашмага истаганларича табиий шароитлар остида ҳосил бўлиши мумкин бўлмаган аминокислоталар ва бир донасининг пайдо бўлиш эҳтимоли 10-950 бўлган оқсилларни қўшсинлар. Бу аралашмаларга истаганларича иссиқлик ва намлик берсинлар. Исталган, ҳар қандай технологик жиҳатдан ишлаб чиқилган қурилмалар билан уларни қориштирсинлар. Бу бочкалар ёнида энг машҳур олимларни бириктириб қўйсинлар. Бу мутахассислар мазкур бочкалар ёнида миллиардлаб, ҳатто триллионлаб йиллар навбатчилик қилиб кутсинлар. Инсоннинг пайдо бўлиши учун зарур деб ҳисобланган ҳар қандай шароитларни эркин ҳолда қўлласинлар. Нима қилишларидан қатъи назар, улар бу бочкалардан инсонни, дейлик электрон микроскоп остида ўз ҳужайрасининг тузилишини текширадиган бир профессорни етиштира олмаслар. Жирафалар, шерлар, арилар, канарейкалар, отлар, дельфинлар, атиргуллар, орхидеялар, лилиялар, чиннигуллар, бананлар, апельсинлар, олмалар, хурмолар, помидорлар, қовунлар, тарвузлар, анжирлар, зайтунлар, узумлар, шафтолилар, товуслар, қирғовуллар, ранг-баранг капалаклар ёки шулар каби бошқа миллионлаб жонзотларни етиштира олмаслар. Ҳақиқатан ҳам, улар бу жондорларнинг ҳатто битта бўлса ҳам ҳужайрасини қўлга кирита олмаслар. Қисқаси, шуурсиз атомлар бирлашиб ҳужайрани пайдо қила олмайди. Улар бирор янгича қарор қилиб ҳужайрани иккига бўла олмайди, сўнгра бошқа қарорлар қабул қилиб электрон микроскопни биринчи бўлиб ихтиро килган ва сўнг мана шу микроскоп остида ўз ҳужайрасининг таркибини ўрганадиган профессорларни ярата олмайди. Материя онгсиз, жонсиз бир уюмдир ва у Аллоҳнинг аъло даражадаги яратиши билангина жонланади. Бунинг аксини даъво этадиган эволюция назарияси эса ақлга тамоман зид бир сафсатадир. Эволюционистларнинг даъволари юзасидан бир оз бўлса ҳам мулоҳаза юритиш, юқоридаги мисол каби, бу ҳақиқатни ошкор этади. Кўз ва қулоқдаги технология Эволюция назарияси томонидан жавобсиз қолган бошқа бир мавзу эса кўз ва қулоқдаги сезгининг аъло сифатли эканлигидир. Кўз тўғрисидаги мавзуга ўтишдан олдин, келинг, «Биз қандай кўрамиз?» деган саволга қисқача жавоб берайлик. Бирор жисмдан чиқадиган ёруғлик нурлари кўзнинг тўр пардасига тескари бўлиб тушади. Бу ерда, бу нурлар ҳужайралар тарафидан электр сигналларга айлантирилади ва миянинг орқа қисмидаги бир кичик нуқтага, яъни «кўриш марказига» узатилади. Бу Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 186 электр сигналлар шу марказда бир қанча жараёнлардан сўнг тасвир сифатида идрок этилади. Мана шу техник маълумотларни ёдда тутган ҳолда, келинг, бир оз фикр юритайлик. Мия ёруғликдан ажратиб қўйилган. Бу шуни англатадики, унинг ички қисми тамомила қоронғи бўлиб, у жойлашган ерга умуман ёруғлик етиб бормайди. Шу сабабли, «кўриш маркази»га ҳеч қачон ёруғлик тегмайди ва у ер ҳатто сиз билган энг қоронғи жой ҳам бўлиши мумкин. Аммо сиз мана шу қоронғи жойда ёп-ёруғ дунё сийратини кўрасиз. Кўзда ҳосил бўладиган тасвир шунчалик аниқ ва равшанки, ҳатто XX аср техникалари ҳам бундай тасвирни олишга муваффақ бўла олмаган. Мисол учун ўқиётган китобингизга, уни ушлаб турган қўлларингизга қаранг, сўнгра бошингизни кўтариб, атрофингизга назар ташланг. Сиз ҳеч қачон мана шундай аниқ ва равшан тасвирни бошқа бирор жойда кўрганмисиз? Ҳаттоки дунёдаги энг катта телевизор ишлаб чиқарувчи компаниялар томонидан ишлаб чиқарилган энг зўр телевизор ҳам сиз учун бундай аниқ тасвирни узатиб бера олмайди. Бу уч ўлчовли, рангли ва ўта аниқ тасвирдир. 100 дан ортиқ йиллардан буён, минглаб муҳандислар бу аниқликка эришишга ҳаракат қилмоқдалар. Мана шу мақсадда фабрикалар, улкан иншоотлар барпо этилди, кўплаб тадқиқотлар амалга оширилди, режалар ва конструкциялар қурилди. Яна телевизор экранига ва қўлингизда ушлаб турган китобингизга қаранг. У ерда аниқлик ва равшанликдаги катта фарқни кўрасиз. Бундан ташқари, телевизор экрани сизга икки ўлчовли тасвирни кўрсатса, сиз ўзингизнинг кўзингиз билан уч ўлчовли манзарани теранлик билан кузатасиз. Кўплаб йиллардан буён, ўн минглаб муҳандислар уч ўлчовли телевизор яратишга ва кўзнинг кўриш сифатига эришишга ҳаракат қилиб келмоқдалар. Ҳа, улар уч ўлчовли телевизор системасини яратдилар ҳам, аммо уни махсус уч ўлчовли кўзойнаксиз кўришнинг имкони йўқ; бундан ташқари, у фақат сунъий уч ўлчовлидир, холос. Орқа фон анча хира, олдинги фон эса худди қоғоз безаклар каби кўринади. Кўзники каби аниқ ва равшан тасвирни ишлаб чиқишнинг ҳеч қачон имкони бўлмаган. Камера ва телевизорларнинг ҳар иккаласида ҳам тасвир сифати йўқолади. Эволюционистларнинг даъвосига кўра, бундай аниқ ва равшан тасвирни келтириб чиқарадиган механизм тасодифан юзага келган. Агарда кимдир хонангизда турган телевизор тасодифлар натижасида пайдо бўлган, унинг барча атомлари биргалашиб, тасвир кўрсатадиган бу қурилмани ҳосил қилган деса, нима деб ўйлаган бўлардингиз? Минглаб одамлар қила олмаган нарсани шуурсиз атомлар қандай амалга ошира оларди? Модомики кўзга нисбатан анча ибтидоий тасвирни кўрсатадиган қурилма тасодифан пайдо бўлмаган экан, унда аёнки, кўз ва кўз кўрадиган тасвир ҳам тасодифан пайдо бўлмаган. Худди шу ҳолат, қулоққа ҳам тегишлидир. Ташқи қулоқ мавжуд товушларни қулоқ чаноғи орқали тутиб олади ва уларни ўрта қулоққа йўллайди, ўрта қулоқ товуш тебранишларини кучайтириб узатади ва ички қулоқ бу тебранишларни электр сигналларга ўгириб мияга жўнатади. Худди кўздаги каби, эшитиш фаолияти миядаги эшитиш марказида якунланади. Кўздаги ҳолат қулоқ учун ҳам айни ҳақиқатдир, яъни мия худди ёруғлиқда бўлгани каби, товушдан ҳам ажратиб қўйилган. У ҳеч қандай товушни ичкарига киритмайди. Шунинг учун, ташқари қанчалик шовқин бўлмасин, миянинг ичкариси батамом сокин бўлади. Шунга қарамай, энг аниқтовушлар мияда ҳис этилади. Бутунлай сокин миянгизда сиз симфониялар тинглайсиз ва ғала-ғовур жойдаги барча шовқинларни эшитасиз. Аммо ўша онда аниқ бир қурилма миянгиз ичидаги товуш даражасини ўлчагудек бўлса, у ерда бутунлай сокинлик ҳукм сураётганлиги маълум бўлар эди. Кўз ва қулоқни камера ва овоз ёзиш жиҳозлари билан қиёслаганимизда, бу органларнинг юқори технологияга эга мазқур маҳсулотларга қараганда анча мураккаб, анча муваффақиятли эканлиги ва анчайин кусурсиз конструкцияга эга эканлигини кўрамиз. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 187 Тасвир хусусидаги ҳолат каби, аслидек аниқтовуш ишлаб чиқиш ва унинг нусхасини яратишга ўнлаб йиллар давомида ҳаракат қилиб кўрилди. Бу уринишларнинг натижаси овоз ёзиш жиҳозлари, юқори сифатли товуш чиқарувчи системалар ва товушни ҳис этувчи системалардир. Бу технологиялар ва улар устида ишлаётган минглаб муҳандис ҳамда мутахассисларнинг борлигига қарамасдан, қулоқ орқали идрок этиладиган товушнинг айнан ўзидек тиниқ ва аниқ бўлган ҳеч қандай товушга эришилгани йўқ. Мусиқавий асбоблар саноатидаги энг катта корхона томонидан ишлаб чиқарилган энг юқори сифатли товуш чиқарадиган система ҳақида ўйлаб кўринг. Ҳатто бу қурилмаларда ҳам овоз ёзилганда унинг бир қисми йўқолади ёки бўлмаса, юқори сифатли товуш чиқарувчи системани қўшганингизда мусиқа бошланиши олдидан ҳар доим пишиллаган товушни эшитасиз. Аммо инсон вужуди технологиясининг маҳсули бўлган товуш ўта тиниқ ва аниқдир. Инсон қулоғи ҳеч қачон юқори сифатли товуш чиқарувчи системада бўлгани каби пишиллаган товуш ёки атмосфера шовқинлари жўр бўлган бир товушни идрок этмайди, аксинча, у товушни қандай бўлса ўшандай, тиниқ ва аниқ ҳис қилади. Бу инсон яратилган кундан буён шу зайлдадир. Бугунги кунга қадар инсон қўли билан яратилган ҳеч қандай тасвирли ёки товушли аппарат ҳиссий маълумотларни идрок этишда кўз ва қулоқ каби сезувчан ҳамда муваффақиятли бўлмаган. Аммо ҳар қачон кўриш ва эшитиш ҳақида гап кетар экан, буларнинг замирида жуда буюк бир ҳақиқат борлигини таъкидлашимиз жоиз. Миянинг ичида кўрадиган ва эшитадиган шуур кимга оид? Мия ичида ранг-баранг дунёни кузатадиган, симфониялар, қушларнинг хонишларини тинглайдиган ҳамда атиргулларнинг муаттар ҳидларини ҳидлайдиган ким? Инсоннинг кўзларидан, қулоқларидан ва бурнидан келадиган стимуляторлар электрокимёвий нерв импульслари сифатида мияга сафар қилади. Биология, физиология ва биокимё китобларида бу тасвирларнинг мияда қандай ҳосил бўлишига доир кўплаб тафсилотларни ўқишингиз мумкин. Аммо сиз уларда ҳеч қачон энг муҳим бўлган бир ҳақиқатга дуч келмайсиз. Бу электрокимёвий нерв импульсларини тасвирлар, товушлар, ҳидлар ва ҳиссий воқеалар сифатида мияда идрок этадиган ким? Миянинг ичида кўз, қулоқ ва бурунга ҳеч қандай эҳтиёж сезмасдан буларнинг барчасини идрок этадиган шуур мавжуд. Бу шуур кимга оид? Албатта, бу шуур нервларга, ёғ қатламига ва мияни ташкил этадиган нейронларга оид эмас. Шу сабабдан ҳам ҳамма нарса материядан ташкил топган, деб ишонувчи дарвинчи материалистлар бу саволларга жавоб бера олмаслар. Чунки бу шуур, Аллоҳ томонидан яратилган руҳдир. Дарвин кўз ҳақида ҳатто ўйлашни ҳам хоҳламаган эди. Кўзнинг тасодифий равишда содир бўлиши мумкин эмас, чунки кўз мукаммал ва жуда мураккабдир. Кўзни Аллоҳ яратганлиги очиқ ҳақиқатдир. Биз бутун ҳаётимизни миямизда кечирамиз.Бизкўрадиган одамлар, биз ҳидлайдиган гуллар, биз тинглайдиган мусиқалар, биз татиб кўрадиган мевалар биз кўлларбиланҳисқиладига н намликлар - буларнинг барчаси мияда «ҳақиқат»га айланадиган таассуротлардир. Аммо у ерда ҳеч қандай ранг, товуш ёки суратлар мавжуд эмас. Биз электр импульслари муҳитида яшаймиз. Бу назария эмас, балки биз ташқи дунёни қай тарзда идрок этишимизга бериладиган илмий бир изоҳдир. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 188 Руҳ тасвирларни кузатмоқ учун на кўз, товушларни эшитмоқ учун на қулоққа эҳтиёж сезар. Бундан ташқари, у ўйлаш учун мияга ҳам эҳтиёж сезмас. Бу ошкора ва илмий ҳақиқатни ўқиган ҳар бир инсон миянинг ичидаги бир неча сантиметр кублик қоп-қоронғи маконда бутун коинотни уч ўлчовли, рангли, сояли ва чароғон қилиб сиғдирган зот, ҳамма нарсага Қодир Аллоҳ эканлигини англамоғи, Ундан қўрқмоғи ва Ундан паноҳ изламоғи даркор. Материалистча бир ишонч Шу пайтга қадар биз ҳавола этган маълумотлар эволюция назариясининг илмий кашфиётларга номувофиқ эканлигини кўрсатади. Назариянинг ҳаётнинг келиб чиқиши ҳақидаги даъвоси фан билан узвий эмас, у илгари сурадиган эволюцион механизмлар эволюцион кучга эга эмас. Жонзотларнинг тош қотган қолдиқлари оралиқ шаклларнинг ҳеч қачон мавжуд бўлмаганлигини кўрсатади. Шу боис, албатта, эволюция назарияси илмий асосланмаган бир ғоя сифатида четга суриб қўйилиши керак. Худди шу йўсинда бутун тариҳдан Ер-марказли коинот модели каби кўплаб ғоялар илм-фан кун тартибидан чиқариб ташланган эди. Аммо эволюция назарияси фаннинг кун тартибида сақлаб турилмоқда. Ҳатто баъзи инсонлар назарияга қарши қаратилган танқидларни «фанга ҳужум», деб талқин қилишга ҳаракат қиладилар. Нима учун? Бунга сабаб, эволюция назарияси баъзи доиралар учун асло воз кечиб бўлмас догматик бир мафкура эканлигидадир. Бу доиралар материалистик фалсафага кўр-кўрона берилганлар ва улар дарвинизмни табиатнинг амал килиш усулини тушунтириб бериш учун олға сурса бўладиган ягона материалистик тушунтириш бўлганлиги сабабли қабул қиладилар. Қизиқ томони шундаки, улар буни баъзан очиқчасига ҳам тан оладилар. Гарвард университетида фаолият юритувчи машҳур генетик ва тўғри сўз эволюционист Ричард С. Левонтин ўзининг «аввал ва биринчи навбатда материалист ва сўнгра эса олим» эканлигини эътироф этади: Бизни дунёга материалистик нуқтаи назардан тушунтириш беришга мажбур қиладиган нарса илмий услублар ва қоидалар эмас, балки аксинча, материализмга ўзимизнинг априори содиқлигимиз билан, ички ҳисга қанчаликқарши бўлишидан қатъи назар материалистик тушунтиришларни ишлаб чиқарадиган тадқиқот машинаси ва бир қатор концепцияларни яратишга мажбурмиз. Бундан ташқари, материализм мутлақдир, шунга кўра, биз Илоҳий бир ғоянинг саҳнага чиқишига изн бера олмаймиз. 322 Бу сўзлар материалистик фалсафага содиқлик ҳакдига дарвинизмнинг сакданиб келинаётган бир догма эканлигини очиқ эътироф этади. Бу догма материядан бошқа ҳеч қандай борлиқнинг йўқлигини таъкидлайди. Шу сабабдан ҳам у жонсиз, шуурсиз материя ҳаётни яратган, деб баҳс юритади. У миллионлаб жонли турлар (масалан, қушлар, балиқлар, жирафалар, қоплонлар, ҳашаротлар, дарахтлар, чечаклар, китлар ва инсонлар) ёғаётган ёмғир, чақмоқ яшинлари ва ҳ.к. каби материялар ўртасидаги ўзаро таъсир натижасида жонсиз материядан келиб чиққан, деган даъвони қаттиқ туриб ҳимоя қилади. Ҳақиқатда эса, бу ҳам ақлга, ҳам фанга тўғри келмайдиган қоидадир. Аммо дарвинистлар худди юқорида айтиб ўтилганидек, «Илоҳий бир ғоянинг саҳнага чиқишига изн бермаслик» учун уни ҳимоя қилишни давом эттирмоқдалар. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 189 Тирик жонзотларнинг келиб чиқишига материалистик нуқтаи назардан қарамайдиган ҳар қандай киши бу ошкора ҳақиқатни кўриши табиий: Барча тирик мавжудотлар ҳамма нарсага Қодир Қудратли Зот, барча нарсани Билгувчи ва буюк акд Соҳиби, Яратганнинг асарларидир. Яратган - бутун коинотни йўқдан бор қилган, унга қусурсиз, энг мукаммал бир шаклни ато этган ва бутун тирик мавжудотларни яратиб шакллантирган Аллоҳдир. Эволюция назарияси: Дунёдаги энг кучли афсун Бидъатга берилмаган ва ҳеч қандай бир ғоя таъсири остида қолмаган, фақатгина ўз ақли ва мантиғини ишлатган ҳар қандай киши билим ва маданиятдан йироқ жамиятнинг хурофотларини ёдга туширадиган эволюция назариясидаги ишонч имконсиз бир ғоя эканлигини яққол англайди. Юқорида қайд этиб ўтилгани каби, эволюция назариясига ишонганлар катта бир бочка ичига ташланган бир қанча атомлар ва молекулалар фикр, ақл юритадиган профессорлар ва университет талабаларини, Эйнштейн ва Галилей каби олимларни, Ҳэмфри Богарт, Фрэнк Синатра ва Лучано Паваротти каби санъаткорларни, шунингдек, антилопаларни, лимон дарахтлари ва чиннигуллар каби ўсимликларни вужудга келтиради, деб ўйлайдилар. Устигаустак, бу бемаъни сафсатага ишонганлар олимлар, профессорлар, маданиятли ва билимдон кишилардир. Шу боис, бу назария учун «дунё тарихининг энг кучли афсуни» деган ифодани ишлатмоқ жоиздир. Чунки дунё тарихида у каби инсонларни бу даражада ақлидан оздирган, ақл ва мантиқ билан мулоҳаза юритишга уларга имкон бермаган, худди уларнинг кўзини боғлагандек, ҳақиқатни улардан пинҳон тутган бирор-бир ишонч ёки ғоя бўлмаган. Бу ҳатто қадимги мисрликларнинг Қуёш тангриси Рага, Африкадаги баъзи қабилаларнинг тотемларга, Сабаъ халқининг Қуёшга, Иброҳим Пайғамбар (а.с.) қавмининг ўз қўллари билан ясаган бутларига, Мусо Пайғамбар (а.с.) қавмининг олтиндан ясалган бузоққа сиғинишларидан ҳам ёмонроқ ва ақлга сиғмас даражадаги сўқирликдир. Аслида, Аллоҳ бу ақлсизлик ҳақида Қуръонда таъкидлаб ўтган. Аллоҳ баъзи инсонларнинг қалблари ёпилажаги ва улар ҳақиқатни кўришга ожиз бўлиб қолажаклари ҳақида бир қанча оятларда хабар берган. Бу оятлардан баъзилари қуйидагилардир: Ҳақиқатан, куфр (имонсизлик)даги кишилар – уларни огоҳлантирсангиз ҳам, огоҳлантирмасангиз ҳам, уларга барибир - имон келтирмагайлар. Уларнинг диллари ва кулоқларига Аллоҳ муҳр уриб қўйган. Кўзларида эса парда (бор). Улар учун улкан азоб (тайёрлаб қўйилгандир)! («Бақара» сураси, 6-7-оятлар) Жаҳаннам учун жинлар ва инсонларнинг кўпчилигини яратганмиз. Уларда қалблар бор, (лекин) улар билан «англамайдилар». Уларда кўзлар бор, (лекин) улар билан «кўрмайдилар». Уларда қулоклар бор, (лекин) улар билан «эшитмайдилар». Ана ўшалар ҳайвонлар кабидирлар. Балки улар (янада) адашганроқдирлар. Ана ўшалар ғофиллардир. («Аъроф» сураси, 179-оят) Борди-ю, уларга осмондан бир дарвоза очиб қўйсагу, ундан (осмонга) кўтарила бошласалар ҳам, «шаксиз, бизларнинг кўзларимиз боғланиб қолди, балки бизлар сеҳрланиб қолган қавмдирмиз», - деган бўлур эдилар. («Ҳижр» сураси, 14-15- оятлар) Бу афсуннинг шунчалик кенг жамиятни асоратда ушлаб турган-лиги, инсонларни ҳақиқатдан нақадар йироқда тутганлиги ва унинг 150 йил мобайнида бузилмаганлиги қанчалик ҳайратланарли эканлигини сўзлар билан ифодалаб бўлмайди. Бир ёки бир неча одамнинг имконсиз сценарийларга, бемаънилик ва мантиқсизлик билан тўла даъволарга ишониши мумкинлигини тушунса бўлар. Аммо шуурсиз ва жонсиз атомларнинг тўсатдан бирлашишга қарор қилиб тартиб, интизом, ақл ва шуурли бир бенуқсон тизим билан ишлайдиган коинотни, ҳаёт учун уйғун, ҳар турли хусусиятлар соҳиби бўлган Ер деб аталмиш сайёрани ва беҳисоб Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 190 мураккаб тизимлар билан тўла жонли мавжудотларни пайдо қилганлигига ишонадиган бутун дунё одамлари учун унинг «сеҳр» эканлигидан бошқабиризоҳйўқдир. Аслида Қуръон Мусо Пайғамбар (а.с.) ва Фиръавн ўртасидаги воқеани атеистик фалсафаларни қўллаб-қувватловчи баъзи одамлар ҳақиқатда бошқаларга афсун орқали таъсир қилишларини кўрсатиш учун ҳикоя қилади. Фиръавнга ҳақиқий дин ҳақида айтишганда, у Мусо Пайғамбар (а.с.)га ўз афсунгарлари билан баҳслашишни буюради. Мусо Пайғамбар (а.с.) улар билан учрашгач, уларга ўз қобилиятларини биринчи бўлиб намойиш қилишларини айтади. Оятлар давом этади: (Мусо): «Ташлангиз!» - деди. Бас, ташлаган эдилар, одамларнинг кўзларини сеҳрлаб, уларни чўчитиб юбордилар - улкан сеҳр келтирдилар. («Аъроф» сураси, 116-оят) Кўриб турганимиздек, Фиръавннинг афсунгарлари Мусо Пайғамбар (а.с.) ва унга эргашганлардан ташқари барчани алдай олдилар. Аммо Мусо Пайғамбар (а.с.)нинг далили афсуннинг таъсирини йўқотади ёки худди оятда таъкидланганидек, «уларнинг сохталарини комига торта бошлайди». Мусога: «Асоингни ташла!» - деб ваҳий қилдик. Бирдан у уларнинг сохталарини комига торта бошлади. Бас, ҳақиқат воқе булди, уларнинг қилган ишлари эса ботил бўлди. («Аъроф» сураси, 117-118-оятлар) Оятда қайд этилгани каби, одамлар ўзларининг афсун таъсири остида қолганликларини ва кўрган нарсалари бир иллюзия эканини англаб етишгач, Фиръавннинг афсунгарлари бор ишончни йўқотдилар. Бугунги кунимизда ҳам, шунга ўхшаш афсун таъсири остида қолган ва илмий ниқоб остидаги бу бемаъни даъволарга ишониб, бутун умрини уларни ҳимоя қилишда ўтказган кимсалар ўз хурофий ғояларидан воз кечмас экан, улар ҳам ҳақиқат юзага чиққанда ҳамда афсуннинг кучи қирқилганда таҳқирланадилар. Аслини олганда, дунёга машҳур инглиз ёзувчиси ва файласуфи Малкольм Маггиридж ҳам шундай таъкидлаган эди: Ишончим комилки, эволюция назарияси, айниқса, у тегишли бўлган соҳалар, келажакдаги тарих китобларида энг буюк латифалардан бири бўлиб қолгусидир. Келажак авлод бу қадар асоссиз ва шубҳали бир гипотезанинг ҳаддан ташқари ишонувчанлик билан қабул этилганини ҳайрат ила қарши олгусидир. 323 Бу келажак узоқ эмас, аксинча, одамлар тез орада «тасодиф»нинг илоҳ эмаслигига шоҳид бўларлар ва орқага, эволюция назариясига дунёдаги энг ёмон ёлғон ва энг даҳшатли афсун сифатида назар ташларлар. Бу афсун бутун дунё инсонларининг гарданидан аллақачон ағдарилишни бошлаган. Унинг ҳақиқий башарасини кўрган кўплаб инсонлар бу алдамчи афсунга қай тарзда илакишиб қолганларидан ҳайрат ва таажжубдалар. (Улар) дедилар: «Зоти покинг ҳаққи, бизда Ўзинг билдирганингдан ўзга илм йўқдир. Албатта, Сен илмли ва ҳикматли зотдирсан». («Бақара» сураси, 32-оят) Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 191 МАНБАЛАР 1. С. Вақар Аҳмед Ҳусайни, The Quran for Astronomy and Earth Exploration from Space (Астрономия ва космосдан туриб Ерни ўрганишда Қуръон), 3-нашри (Янги Деҳли: Goodword Press: 1999), 103-108. 2. «Эдвин Хаббл»; www.time.com/time/time100/scientist/profile/hubble.html 3. Филипп Болл, «Black Crunch Jams Universal Cycle» (Машъум Ҳалокатли сиқилиш коинот даврини тиғизлайди), Nature, 23 декабрь, 2002; Доктор Дэвид Уайтҳаус, «Universe is «doomed to collapse» (Коинотнинг «якун топиши муқаррар»), BBC News Online, 22 октябрь, 2002, http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2346907.stm; ва Марк Шварц, «Cosmic «big crunch» could trigger an early demise of our universe» (Космик «Ҳалокатли сиқилиш» коинотимизнинг ҳалокатини бошлаб бериши мумкин), Stanford Report, 23 сентябрь, 2002. 4. Марк Шварц, «Cosmic «big crunch» could trigger an early demise of our universe» (Космик «Ҳалокатли сиқилиш» коинотимизнинг ҳалокатини бошлаб бериши мумкин), Stanford Report, 25 сентябрь, 2002. 5. Маҳди Лаъли, A Comprehensive Exploration of the Scientific Miracles in Holy Qur’an (Муқаддас Қуръондаги илмий мўъжизаларни ҳар томонлама ўрганиш), (Канада: Trafford Publishing: 2003), 35-38. 6. Абу Аъла Маудуди, «Tafhimul Quran»; www.enfal.de/tefhim/ 7. Доктор Мазҳар У. Кази, 130. Evident Miracles in the Qur’an (Қуръоннинг 130 яққол мўъжизаси), (Нью-Йорк, АҚШ: Crescent Publishing House: 1998), 53. 8. Digitale Ausgabe LexiRom (LexiRom рақамли ифодалар), Meyers Lexikon in drei Banden (Уч томли Мейер энциклопедия) (Манхайм: Bibliographisches Institut &F. A. Brockhaus AG, 1995). 9. Карл Саган, Cosmos, (Авенел, НЖ: Wings Books: апрель, 1983), 5-7. 10. Карл Гиберсон, «The Anthropic Principle» (Антропикпринцип), Journal of Interdisciplinary Studies 9 (1997). (Оғма ёзув қўшилди. ) 11. Жорж Ф. Эллис, «The Anthropic Principle: Laws and Environments» (Антропик принцип: қонунлар ва атрофмуҳитлар), The Anthropic Principle (Антропик принцип), Ф. БертолаваУ. Кури, (Нью-Йорк: Cambridge University Press, 1993), 30. (Оғма ёзув қўшилди. ) 12. Поль Дейвис, Superforce: The Search for a Grand Unified Theory of Nature (Олий куч: табиатнинг аҳамиятли бирлик назариясини излаш), 1984, 184. 13. Стефен Ҳокинг, A Brief History of Time (Вақтнинг қисқа тарихи), (Лондон: Bantam Press, 1988), 121-125. 14. Майкл Дентон, Nature’s Destiny: How the Laws of Biology Reveal Purpose in the Universe (Табиатнинг тақдири: Биология қонунлари қандай қилиб коинотдаги мақсадни очиб беради), (Нью-Йорк: The Free Press, 1998), 12-13. 15. Юқоридаги манбадан, 11. 16. «The Elemental Forces of the Universe» (Коинотнинг асосий кучлари); www.pathlights.com/ce_encyclopedia/01-ma10.htm#Elemental Forces 17. World Book Encyclopedia (Жаҳон энциклопедия китоби), 2003; ҳиссадор: Кеннет Бречер, ф. ф. д. , Бостон университетида астрономия ва физика фанлари профессори. 18. Bilim ve Teknik (Фан ва технология журнали), июль 1983. 19. «Effects of Rotation (Coriolis Effect)» (Айланиш таъсирлари (Кориолис таъсири), Вудроу Уильсон Миллий дўстлик фонди; www.woodrow.org/teachers/esi/1998/p/weather/Corriolis.htm 20. Майкл Падуирни, «Atmospheric Layers» (Атмосферақатламлари), 1996, http://royal.okanagan.bc.ca/mpidwirn/atmosphereandclimate/atmslayers.html 21. «Numerical Prediction Models used by NWS» (Шимоли-ғарбий штатларда ишлаталадиган Рақамли олдиндан айтиш моделлари), Integrated Publishing; www.tpub.com/weather3/4-27.htm 22. «The Incredible Design of the Earth and Our Solar System» (Ep ва Куёш системамиздага акл бовар қилмас дизайн); www.godandscience.org/apologetics/designss.html 23. «The Quran and Modern Physics» (Қуръон ва замонавий физика); http://webhome.idirect.com/~alila/Writings/Physics.htm 24. «Inside the Earth» (Ep қаърида); http://pubs.usgs.gov/publications/text/ inside.html 25. Проф. Зиғлоул Рағиб Эл-Наггар, «The Miraculous Qur’an» (Мўъжизавий Қуръон); www.wamy.co.uk/announcements3.html 26. Каролин Шиитс, Роберт Гарднер ва Самуэл Ф. Ҳоуэ, General Science (Умумий фан), (Ньютон, MA: Allyn and Bacon Inc. , 1985), 305. 27. www.beconvinced.com/science/quranmountain.htm 28. Франк Пресс ва Раймонд Сивер, Earth (Ep), 3-нашри (Сан-Франциско: W. H. Freeman & Company, 1982). 29. М. Ж. Селби, Earth’s Changing Surface (Ернинг ўзгарувчан юзаси), (Оксфорд: Clarendon Press: 1985), 32. 30. Шиитс, Гарднер ва Ҳауэ, General Science (Умумий фан), 305. 31. Powers of Nature (Табиатнинг қудрати), (Вашингтон: National Geographic Society: 1978), 12-13. 32. «Press Release» (Матбуот тақдимоти), Швеция фазо физикаси институти, 9 март, 2001; www.irf.se/press/press_010309eng.html 33. «Solar Wind Blows Some of Earth’s Atmosphere into Spacemen: шамоллари Ер атмосферасидан оз-оз Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 192 микдорда космосга учириб кетади), NASA; http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast08dec98_1.htm 34. Юқоридаги манбадан. 35. Кази, 130 Evident Miracles in the Qur’an (Қуръоннинг 130 яққол мўъжизаси), 115. 36. Жон Нобль Уильфорд, «Ages-Old Icecap at North Pole Is Now Liquid, Scientists Find» (Шимолий Қутбдаги мангу муз қопламлари эндиликда суюқлик, олимлар шундай деб топишди), New York Times, 19 август, 2000; www.planetwaves.net/polar_NYT.html 37. «Earth Fact Sheet» (Ep ҳақидаги ҳақиқат); http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html 38. «Arctic Explorers» (Аркгика тадқиқотчилари), 23 июнь, 2000; http://tea.rice.edu/schauer/6.23.2000.html; Тетсузо Сено, Сатору Ҳонда, «Mantle Convection and The Global Sea Level: When Did Plate Tectonics Begin on The Earth?» (Мангия конвекцияси ва денгизнинг глобал даражаси: Ерда плита тектоникаси қачон бошланган?); www.eri. u-tokyo. ac. jp/seno/sealevel_abst.html; «Mantle Convection» (Мантия конвекцияси), http://theory.uwinnipeg.ca/mod_tech/node195.html; Проф. Зиглоул Эл-Наггар, «Scientific Signs in the Qur’an: Examples from the Area of Earth Sciences» (Қуръоннинг илмий аломатлари: Ер тўғрисидаги фанлар соҳасидан мисоллар); www.nekkah.com/Main/EngPage/Scientific_Signs_in_the_Quran.htm 39. Кази, 130 Evident Miracles in the Qur’an (Қуръоннинг 130 яққол мўъжизаси), 110-111; ra www.wamy.co.uk/announcements3.html, Проф. Зиғлоул Рағиб Эл-Наггарнинг нутқидан. 40. Юқоридаги манбадан. 41. Присилла Фриш, «The Galactic Environment of the Sun» (Куёшнинг галактик мухдти), American Scientist, январь-февраль, 2000; www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/21173?fulltext=true 42. Майкл Ж. Денгон, Nature’s Destiny (Табиатнинг тақдири), (Эркин матбуот: 1998), 198. 43. «Highlights» (Энг қизиқ жойлар); www.inm-gmbh.de/cgibin/frame/frameloader.pl?sprache=en&url=http://www.inm-gmbh.de/htdocs/technologien/highlights/highlights_en.htm 44. «Nanotechnology successfully helps cancer therapies,» IIC Fast Track, Nanotech News from Eastern Germany, Industrial Investment Council («Саратонни даволашда нанотехнология катта ёрдам беради,» IIC Тезкор линия, Шарқий Германиядан нанотехнология янгиликлари, Саноат Инвестицияси Кенгаши), октябрь, 2003; www.iic.de/uploads/media/NANO_FT_Nov2003_01.pdf 45. Бенжамин Либет, «Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action» (Бехабар бўлганда миянинг ҳаракати ва ихтиёрий ҳаракатда атайин хоҳишнинг роли), Behavioral and Brain Sciences, 1985, 529-566. 46. Мелиҳ Кафа, «Conscious» (Онг); www.genetikbilimi.com/genbilim/bilincbeyninkuklasi.htm 47. «Conscious mind and free will» (Онгли акл ва эркин хоҳиш); http://faculty.virginia.edu/consciousness/new_page_8.htm#5.10.%20Free%20will%20as%20the%20possibility%20of%2 0alternative%20action 48. Ҳеннинг Генз, «Nothingness: The Science of Empty Space» (Йўқлик: бўш фазо ҳақидаги фан), 205, ww.2think.org/nothingness.shtml 49. C. A. Ванна, «Miracle: Quran: The Living Miracle» (Мўъжиза: Қуръон: тириклик мўъжизаси), The Revival 5, 2- нашр, www.therevival.co.uk/Revival_issue/vol5_iss2_quran_miracle.htm 50. Л. М. Ледерманн ва Д. Н. Шрамм, «Demonstration: Die Bausteine der Materie», 1989; http://i115srv.vuwien.ac.at/physik/ws95/w9560dir/w9561d10.htm 51. «First Double Pulsar Found» (Биринчи қўшалоқ пульсар топилди), 9 январь, 2004; www.atnf.csiro.au/news/press/double_pulsar/ 52. Лейсестер Физика ва астрономия таълими департаменти; www.star.le.ac.uk/astrosoc/whatsup/stars.html; Оттава университети; www.site.uottawa.ca:4321/astronomy/index.html#Sirius; Гарвард-Смитсония Астрофизика Маркази; http://cfa-www.harvard.edu/~hrs/ay45/ Fall2002/ChapterIVPart2.pdf 53. «Exposes Astronomiques, La troisiume loi de KEPLER»; http://www.astrosurf.com/eratosthene/HTML/exposetheoastro.htm 54. http://www.dharma.com.tr/dkm/article.php?sid=87 55. Ҳусайни, The Quran for Astronomy and Earth Exploration from Space (Астрономия ва космосдан туриб Ерни ўрганишда Қуръон), 175-182. 56. Digitale Ausgabe LexiRom (LexiRom рақамли ифодалар). 57. Кит C. Ҳейдорн, ф. ф. д, «Philipp Lenard: Brushing the Teardrops from Rain» (Филипп Ленард: ёмғирдан кўз ёшларини артиб); www.islandnet.com/~see/weather/history/lenard.htm 58. Ричард A. Ангес, The Atmosphere (Атмосфера), 3-нашри, (Колумбия: Charles E. Merrill Publishing Company: 1981), 268-269; Альберт Миллерс, Жак C. Томпсон, Elements of Meteorology (Метеорология элементлари), 2-нашри, (Колумбия: Charles E. Merrill Publishing Company: 1975), 141. 59. Антес, The Atmosphere (Атмосфера), 269; Миллерс ва Томпсон, Elements of Meteorology (Метеорология элементлари), 141-142. 60. Брайн Ж. Форд, «Brownian Movement in Clarkia Pollen: A Reprise of the First Observations» (Кларка чангида Броун ҳаракати: дастлабки кузатувлар репризаси), The Microscope (Микроскоп), 1992, vol. 40, no. 4, pp. 235-241; http://www.brianjford.com/wbbrowna.htm Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 193 61. C. Доналд Аҳренс, Meteorology Today: An Introduction to Weather, Climate and Environment (Бугунги кун метеорологияси: об-ҳаво, иклим ва муҳитга кириш), 3-нашри, (Ав. Поль: West Publishing Company: 1988), 437. 62. Атҳар Лила, «The Quran and Modern Physics» (Қуръон ва замонавий физика), 10 декабрь, 1998; http://webhome. idirect.com/~alila/Writings/Physics.htm. 63. Юқоридаги манбадан. 64. Ричард A. Дейвис, Principles of Oceanography (Океанология принциплари), (Дон Миллс, Онтарио: AddisonWesley Publishing Company), 92-93. 65. Данни Элдер, and Жон Пернетга, Oceans (Океанлар), (Лондон: Mitchell Beazley Publishers: 1991), 27. 66. M. Грант Гросс, Oceanography, A View of Earth (Океанография, Ерга назар), 6-нашр, (Энглвуд Клифс: Prentice-Hall Inc. : 1993), 205. 67. Род P. Силей, Трент Д. Стефенс ва Филип Тейт, Essentials of Anatomy & Physiology (Анатомия ва физиология асослари), 2-нашри, (Ав. Луис: Mosby-Year Book Inc. : 1996), 211; Чарлз Р. Нобак,Н. Л. Стромингер ва Р. Ж. Демарест, The Human Nervous System, Introduction and Review (Инсоннинг нерв тизими, кириш ва шарҳ), 4-нашри, (Филадельфия: Lea & Febiger: 1991), 410-411. 68. Силей, Стефенс ва Тейт, Essentials of Anatomy & Physiology (Анатомия ва физиология асослари), 211. 69. Патрик Глин, God: The Evidence, The Reconciliation of Faith and Reason in a Postsecular World (Худо: далил, имон келтириш ва азалий дунёдан сабаб), (Калифорния: Prima Publishing: 1997), 80-81. 70. Ҳербен Бенсон ва Марк Старк, Timeless Healing (Умрбод соғайиш), (Нью-Йорк: Simon & Schuster: 1996), 203. 71. Юқоридаги манбадан, 193. 72. Глин, God: The Evidence, The Reconciliation of Faith and Reason in a Postsecular World (Худо: далил, имон келтириш ва азалий дунёдан сабаб), 60-61. 73. Женнифер Десай, «Stanford Forgiveness Project’s Dr. Frederic Luskin studies why learning to forgive might be good for the body as well as the soul» (Станфорд Кечиримлилик лойиҳасидаги Доктор Ласкин нима учун кечиримлиликни ўрганиш тана ҳамда қалб учун яхши бўлиши мумкинлигини тадқиқ қилади), Almanac, (Алманах) 9 июнь, 1999; www.almanacnews.com/morgue/1999/1999_06_09.forgive.html 74. Юқоридаги манбадан. 75. Фредрик Ласкин, ф. ф. д. , «Forgiveness» (Кечиримлилик), Healing Currents Magazine, сентябрь-окгябрь, 1996; www.stanford.edu/~alexsox/4_steps_to_forgiveness.htm 76. Юқоридаги манбадан. 77. Клаудия Калб, «Faith & Healing» (Имон ва соғайиш), Newsweek, 10 ноябрь, 2003; http://msnbc.msn.com/id/3339654/site/newsweek 78. Уильям Ж. Кроми, «Anger is Hostile to Your Heart» (Жаҳл юрагингиз душмани), Harvard Gazette; www.news.harvard.edu/gazette/1996/11.07/AngerisHostileT.html 79. Юкоридаги манбадан. 80. Питер Лавелл, «Anger trigger to heart disease found?» (Жаҳл юрак хасталигини келтириб чиқаради?), ABC Science Online, 5 август, 2003; www.abc.net.au/science/news/stories/s915243.htm 81. Юқоридаги манбадан. 82. Юкоридаги манбадан. 83. Марк Ҳендерсон, «Anger Raises Risk of Heart Attack» (Жаҳл юрак хуружи хавфини оширади), The Times, Лондон, 24 апрель, 2002; www.rense.com/general24/anger.htm 84. Юқоридаги манбадан. 85. Акар Балтас ва Зуҳал Балтас, Stres ve Basa Cikma Yollari (Стресс вауни бошқариш йўллари), 15-нашри, 162. 86. Жейн Э. Броди, «Tool of survival is deadly for heart» (Яшаш қуроли юрак учун ўта муҳим), The New York Times, 23 май, 2002; www.iht.com/articles/58687.html 87. Акар Балтас ва Зуҳал Балтас, Stres ve Basa Cikma Yollari (Стресс вауни бошқариш йўллари), 159. 88. Юқоридаги манбадан, 169. 89. Кит Л. Мур ва бошқ. , Human Development as Described in the Qur’an and Sunnah (Қуръон ва Суннада тасвирланганидек инсоннинг ривожланиши), (Макка: Қуръон ва Суннанинг илмий аломатлари бўйича комиссия, 1992), 36. 90. Кит Л. Мур, Developing Human (Ривожланаётган инсон), 3-нашри (W. B. Saunders Company: 1982), 364a. 91. Доктор Марк Ҳилл, «This is an educational resource developed for learning concepts in embryological development» (Бу эмбриологик ривожланиш мавзуида ўқув концепциялари учун ишлаб чиқилган таълимий манбадир); http://anatomy.med.unsw.edu.au/cbl/embryo/Notes/git4.htm; «Abdominal Wall Defect Repair» (Қорин девори нуқсонини тузатиш); www.yoursurgery.com/ProcedureDetails.cfm?BR=1&Proc=74 92. «Reproductive System» (Репродуктив тизим), MJC; http://virtual.yosemite.cc.ca.us/uyeshiros/AP50/Repro.htm 93. Кази, 130 Evident Miracles in the Qur’an (Қуръоннинг 130 яққол мўъжизаси), 84. 94. Basic Human Embryology (Инсон эмбриолошяси асослари), 3-нашри, 1984, 64. 95. Кевин Гриффин, «The Elemental Composition of Life» www.ldeo.columbia.edu/dees/ees/life/lectures/lect21.html 96. Кази, 130 Evident Miracles in the Qur’an (Қуръоннинг 130 яққол мўъжизаси), 96-97. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 194 97. Лоренс Перноуд, J’attends un enfant, (Париж: Pierre Horay: 1995), 138. 98. Кази, 130 Evident Miracles in the Qur’an (Қуръоннинг 130 яққол мўъжизаси), 78-79. 99. «High-Risk Newborn-The Benefits of Mother’s Own Milk» (Ўта қалтис янги туғилган гўдак - Она сутининг фойдалари), Юта университети Саломатлик фанлари маркази; www.uuhsc.utah.edu/healthinfo/pediatric/Hrnewborn/bhrnb.htm 100. Юқоридаги манбадан. 101. C. Биллауд, European Journal of Clinical Nutrition (Европа клиник озикланишжурнали), 1997, 51-том, 520- 526. 102. «Breast milk «does cut heart risk»« (Кўкрак сути «юракка туғиладиган хавфнинг олдини олади»), 1 март, 2004; http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3523143.stm 103. «Breast milk helps reduce obesity» (Кўкрак сути ўта семириб кетишни камайтиришда ёрдам беради), 2 май, 2004; http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3673149.stm 104. Юқоридаги манбадан. 105. Тим Уитмайр, «IQ Gain from Breastfeeding» (Кўкрак сути билан эмизишдан эришилган АРК); http://abcnews.go.com/sections/living/DailyNews/breastfeeding990923.html 106. «Breakthrough in Cancer Research» (Саратон касаллиги тадқиқотида муҳим кашфиёт); www.mediconvalley.com/news/Article.asp?NewsID=635 107. Питер Радицки, «Human Breast Milk Kills Cancer Cells» (Инсон кўкрак сути саратон ҳужайраларини ўлдиради), Discover 20, сон 06, июнь 1999. 108. Рекс Д. Расселл, «Design in Infant Nutrition» (Бола озиқланишидаги гўзаллик); www.icr.org/pubs/imp/imp259.htm 109. «What is a fingerprint?» (Бармоқ изи нима ўзи?); www.ridgesandfurrows.homestead.com/fingerprint.html 110. Hayvanlar Ansiklopedisi - Bocekler (Ҳайвонлар энциклопедияси - ҳашаротлар), (Истанбул: C. B. P. C. Publishing Ltd. /Phoesbus Publishing Company: 1979), 97. 111. Кази, 130 Evident Miracles in the Qur’an (Қуръоннинг 130 яққол мўъжизаси), 68-69. 112. «Honey A Source of Antioxidants» (Асал - антиоксидловчилар манбаи), Journal of Apicultural Research, 1998, 37:221-225, www.nutritionfarm.com/health_news/1998/antioxidants4.htm; Janet Raloff, «The Color of Honey» (Асалнинг ранги), www.sciencenews.org/sn_arc98/9_12_98/Bob1.htm. 113. Aнжи Кнокс, «Harnessing honey’s healing power» (Асал боғлаш - соғайтирувчи қувват), 8 июнь, 2004; http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3787867.stm 114. «Honey As Medicine-Australia Produces A World’s First!» (Дори-сифат асал - Австралия жаҳонда биринчи ишлаб чиқарувчи!), San Diego Earth Times, январь, 2000; www.sdearthtimes.com/et0100/et0100s17.html. 115. «Hurma» (Хурмо); www.geocities.com/SoHo/Easel/3809/hurma.htm 116. «Date and Health» (Хурмо ва соғлиқ), www.sgp-dates.com/date.htm 117. «Break Your Fasting On Dates» (Нонуштани хурмолар билан қилинг); http://198.65.147.194/English/Science/2000/7/article5.shtml; Capa Блаффер ва С. Сью Картер, «Mothering and Oxytocin Hormonal Cocktails for Two» (Она меҳри ва июш кишилик окситоцин гормонал коктейл); www.people.virginia.edu/~rjh9u/oxytocin.html 118. The Independent Newspaper, 9 июнь, 1995. 119. «Date and Health» (Хурмо ва соғлик); www.sgp-dates.com/date.htm 120. «Date Palm» (Хурмо пальмаси); www.telmedpak.com/agricultures.asp?a=agriculture&b=date_palm 121. Юқоридаги манбадан. 122. «Nutrition» (Озуқа); www.californiafigs.com/nutrition/ 123. Юқоридаги манбадан. 124. Юқоридаги манбадан. 125. Доктор Жоу А Винсон, «The Functional Food Properties of Figs» (Анжирнинг функционал овқат хоссалари), Cereal Foods World, февраль 1999, 44-том, 2-сон. 126. Юқоридаги манбадан. 127. «California Figs» (Калифорния анжирлари); www.californiafigs.com/industry/page2.html. 128. Юқоридаги манбадан. 129. Bilim ve Teknik (Фшва технология), сентябрь, 1998, 86. 130. «Mega EPA 1000mg (EPA/DHA fish oil concentrate)» (Мега ЭПК (ЭПК/ДҲК) балиқ ёғи концентрати); www.ventris.org.uk/health_ supplements_biocare_s-e52760.htm 131. «Omega-3 fats and intelligence» (Омега-3 ёғлари ва ақл); www.homeschoolmath.net/other_topics/fatsintelligence.php 132. Ҳолуб БЖ, «Fish oils and cardiovascular disease» (Балиқ ёғлари ва юрак-қон томир касаллиги), CMAJ 1989, 141:1063; Коннор ВЭ, «The importance of n-3 fatty acids in health and disease» (H-3 ёғ кислоталарининг соғлик ва касалликка аҳамияти), Am J Clin Nutr 2000; 71 (1 Suppl): 171S-5S; Ангерер П. , вон Шаки C. , «n-3 Polyunsaturated fatty acids and the cardiovascular system» (H-3 политўиинмаган ёғ кислоталари ва юрак-қон томир тизими), Curr Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 195 Opin Lipidol 2000; 11 (1): 57-63. 133. «Fish test for heart attack risk» (Юрак хуружи хавфига «балиқ» синови), BBC News, 26 июнь, 2004, http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/3837329.stm 134. «Mother’s fish diet boost to baby» (Онанинг балиқ билан овқатланиши болани ривожлантиради), BBC News, 24 июнь, 2004, http:// news.bbc.co.uk/1/hi/health/3835657.stm 135. «Omega-3 Fatty Acids» (Омега-3 ёғ кислоталари); www.umm.edu/altmed/ConsSupplements/Omega3FattyAcidscs.html?cfA3F3B2C5=bmVuNjE4Mzpnb29keWVhcl9lbWVhX2l udGVybmV0Ok9S3oVvl46l1fxb71Iaai4= 136. Archives of General Psychiatry (Умумий психиатриядан архивлар), октябрь, 2002; 59: 913-919. 137. «Arthritis & Other Inflammatory Disorders» (Артрит ва бошқа яллиғланувчи касалликлар); www.omega3info.com/arthritis.htm 138. Scientific Encyclopedia (Илмий энциклопедия), 207. 139. European Journal of Clinical Nutrition (Европа клиник озиқланиш журнали), апрель 2002, 56: 114-120. 140. Archives of Internal Medicine 1998 (1998 йилги ички тиббиёт архивлари); 158: 1181-1187. 141. Кейз A. , Менотти A. , Карионен МЖ, «The diet and 15-year death rate in the Seven Countries Study» (Парҳез ва етти мамлакатда 15 йиллик ўлим фоизи тадқиқоти), Am J Epidemiol 124: 903-915 (1986); Уиллетт ВС, «Diet and coronary heart disease» (Парҳез ва коронарит юрак хасталиги), Monographs in Epidemiology and Biostatistics 15: 341- 379 (1990); Жаҳон Соғлиқни саклаш ташкилоти, «Diet, nutrition, and the prevention of chronic diseases» (Парҳез, озуқа ва сурункали касалликнинг олдини олиш), ЖССТ Тадқиқот Гуруҳи ҳисоботи, WHO Technical Report Series 797, Женева 1990. 142. «The importance of the ratio of omega-6/omega-3 essential fatty acids» (Омега 6/омега-3 муҳим ёғ кислоталарининг аҳамиятлилик даражаси); www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=12442909&dopt =Abstract 143. Journal of the American Heart Association (Америка юрак Саломатлиги ассоциацияси журнали), сентябрь, 1999. 144. Archives of Internal Medicine 1998 (1998 йилги ички тиббиёт архивлари); 158: 41-45. 145. American Journal of Clinical Nutrition 1999 (Америка клиник озиқланиш журнали - 1999); 70: 1077-1082. 146. Юқоридаги манбадан. 147. Диане Ҳ. Моррис, ф. ф. д. , «Importance of Omega-3 Fatty Acids for Adults and Infants» (Омега-3 ёғ кислоталарининг катталар ва гўдаклар учун аҳамияти), A Health and Nutrition Primer, 28-34. 148. Доктор Жозеф Меркола, «Infant Formula Fortification Protocol» (Гўдак сунъий овқатини мустаҳкамлаш бўйича баённома); www.mercola.com/2000/oct/22/infant_formula.htm 149. Муаммер Каяҳан, «Saglikli Yasam ve Zeytinyagi» (Соғлом ҳаёт ва зайтун мойи), Bilim Teknik, апрель 1995, 48. 150. Юқоридаги манбадан. 151. Юқоридаги манбадан. 152. The Olive Tree World (Зайтун дарахтлари дунёси); www.olivetree.eat-online.net/framehealth.htm 153. Проф. Феҳми Тунсел, Bilim Teknik (Фан ва технология), январь, 1993. 154. Барбара A. Бреҳм, «Your Health and Fitness» (Сизнинг соғлигингиз ва тетиклик), Fitness Management Magazine, 1990. 155. Каслиин Муллен, Some Benefits of Exercise (Машқ қилишнинг фойдалари), (Medical Times C. Brown Publishers: 1986). 156. ЭдуардО. Уильсон, Sociobiology: The New Synthesis (Coциобиология: янги синтез), (Англия: The Belknap Press of Harvard University Press: 1975), 123. 157. Расселл Фрвдман, How Animals Defend Their Young (Ҳайвонлар ўз болаларини қандай ҳимоя қилади), (АҚШ: Penguin USA: 1978), 69. 158. Юқоридаги манбадан, 66-67. 159. ФредерикПраттер, «Stories from the Field Offer Clues on Physics and Nature» (Физика ватабиат бўйича соҳавийжавобсаҳифалари), Christian Science Monitor; www.biomimicry.org/reviews_text.html 160. «Biomimicry» (Биомимикрия); www.bfi.org/Trimtab/spring01/biomimicry.htm 161. Мишелл Нижҳуис, High Country News, 6 июль, 1998, 30-том, 13-COH, www.biomimicry.org/reviews_text.html 162. «Biomimicry Explained: A Conversation with Janine Benyus» (Биомимикрия тушунтирилади: Жанин Бениус билан суҳбат), www.biomimicry.org/faq.html 163. Bilim ve Teknik (Фан ва технология), август, 1994, 43. 164. Филип Болл, «Life’s lessons in design» (Дизайнда ҳаёт сабоқлари), Табиат 409 (2001): 413-16; www.nature.com/cgitaf/DynaPage.taf?file=/nature/journal/v409/n6818/full/409413a0_fs.html&filetype=&_UserReference=C0A804EF465069 D8A41132467E093F0EDE99. 165. «Biomimicry: Secrets Hiding in Plain Sight» (Биомимикрия: очиқ манзарада яширинган сирлар), NBL (New Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 196 Bottom Line) 6, 22-сон, 17 ноябрь, 1997; www.natlogic.com/resources/nbl/v06/n22.html 166. Жанин M. Бениус, Biomimicry: Innovation Inspired by Nature (Биомимикрия: табиатдан илҳрм-ланиб яратилган янгиликлар), (Нью-Йорк: William Morrow and Company, Inc. : 51998); www.biomimicry.org/reviews_text.html 167. ЭдҲант, «Biomimicry: Genius that Surrounds Us» (Биомимикрия: бизни ўраб турган буюк донолик), Tidepool, www.biomimicry.org/reviews_text.html 168. Робин Эснер, «Biomimetics: Creating Materials from Nature’s Blueprints» (Биомиметика: табиат моделларидан материаллар яратиш), The Scientist, 8 июль, 1991; www.thescientist.com/yr1991/july/research_910708.html 169. Жим Роббинс, «Engineers Ask Nature for Design Advice» (Муҳандислар дизайн учун табиатдан маслаҳат сўрайдилар), New York Times, 11 декабрь, 2001. 170. «The Reach of the Desert Locust» (Саҳро чигирткаси босиб ўтадиган масофа); http://earthobservatory.nasa.gov/Study/Locusts/locusts2.html 171. Тез-тез сўраб туриладиган саволлар, саҳро чигирткаси ҳақида маълумот бериш хизмати; www.fao.org/NEWS/GLOBAL/LOCUSTS/LOCFAQ.htm#q5 172. National Geographic 165, 6-сон, 777. 173. Берт Ҳаллдоблер ва Эдуард O. Уильсон, The Ants (Чумолилар), (Кэмбриж: Harvard University Press: 1990), 227. 174. Юқоридаги манбадан, 244. 175. Bilim ve Teknik (Фан ва технология), 234-сон, май, 1987, 17. 176. Кази, 130 Evident Miracles in the Qur’an (Қуръоннинг 130 яққол мўъжизаси), 108. 177. Юқоридаги манбадан. 178. Босим жароҳатларини даволаш (Соғлиқни сақлаш сиёсати ва тадқиқоти агентлиги: 1994). 179. Кеннет Дейвис, ЖР. , «The Acute Effects of Body Position Strategies and Respiratory Therapy in Paralyzed Patients with Acute Lung Injury» (Гавдани тутиш стратегиясининг ўткир таъсирлари ва ўпка шикасти билан оғрийдиган фалаж беморларда нафас олиш йўллари муолажаси), Critical Care 5 (2001): 81-87; www.biomedcentral.com/1364-8535/5/81/abstract 180. «Melatoning the Growth Hormone» (Ўстирувчи гормонни мелатонлаш), Health Journal; www.bodyandfitness.com/Beauty/Anti-Aging/melatonin1.htm 181. «Melatonin» (Мелатонин), www.stenlake.com.au/ShowDocument.asp?DocumentId=53 182. Доктор Уильям Ҳ. Филпотт ва м. ф. д. Шарон Таплин, «Therapeutic Sleep» (Терапевтик уйқу); www.magneticjewelryoriginals.com/thersleep.html 183. Маршалл Брейн, «How Sleep Works» (Уйқу қандай амал қилади), http://fitness.howstuffworks.com/sleep.htm?printable=1 184. «Light, Temperature and Humidity» (Ёруғлик, Температура ва Намлик), Texaс қишлоқ хўжалигини кенгайтириш хизмати, Texaс A ва M университет тизими коллеж станцияси, Texaс; http://aggiehorticulture.tamu.edu/ greenhouse/nursery/guides/ornamentals/light.html 185. «Night-time on Venus» (Венерада тунги вақт), 18 январь, 2001; http://beta.physicsweb.org/article/news/5/1/10 186. Medical Encyclopedia (Тиббий энциклопедия), Гамильтондаги Роберт Вуд Жонсон университети шифохонаси; www.rwjhamilton.org/Atoz/Encyclopedia/article/000133.asp 187. «Heraclius», (Ираклий) Wikipedia; http://en.wikipedia.org/wiki/Heraclius 188. Уоррен Тредгоулд, A History of the Byzantine State and Society (Византия давлати ва жамияти тарихи) (Palo Alto, CA: Stanford University Press: 1997), 287-99. 189. Юқоридаги манбадан. 190. «Heraclius 610-641» (Ираклий); http://fstav.freeservers.com/emperors/heraclius.html 191. Тредгоулд, A History (Тарих), 287-99. 192. «Mediterranean Sea From Yarmuk to Poitiers» (Ярмукдан ва Пойтиергача Ўртаер денгизи); http://web.genie.it/utenti/i/inanna/livello2-i/mediterraneo-1-i.htm; Майкл МакНейл, «Crusades IV - The Byzantine Crusades» (Салб юришлари IV - Византия Салб роҳиблари); http://impearls.blogspot.com/2003_12_07_impearls_archive.html; and «Heraclius» (Ираклий) http://en.wikipedia.org/wiki/Heraclius 193. «The Lowest Part on the Face of the Earth» (Ep юзасининг энг паст қисми), www.beconvinced.com/science/QURANLOWEST.htm. 194. Бернард Рейч, ф. ф. д. , «Dead Sea» (Ўлик денгиз), World Book Encyclopedia, 2003, Жорж Вашингтон университети. 195. «Archaeology» (Археология); www.angelfire.com/az/miracles/Archaeology.html 196. Имом ал-Таборий, Taberi Tefsiri (Таборий тафсири), (Истанбул: Umit Yayincilik), 5:2276. 197. Анил Анангасвами, «Teleporting larger objects becomes real possibility» (Каттароқ жисмларнинг Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 197 телепортацияси ҳақиқатга айланади) New Scientist, 6 февраль, 2002. 198. Доктор Дэйвид Уайтхаус, BBC News Online, 17 июнь, 2002. 199. «Atom Experiment Brings Teleportation a Step Closer» (ATOM тажрибаси телепортациянинг бир қадам яқинлашишига олиб келади), Reuters, 26 сентябрь, 2001; www.space.com/businesstechnology/technology/quantum_teleportation_010926.html 200. Жеймс Шульц, «Teleporting, the Quantum Way» (Телепортация қилиш, Квантча усул), Space News, 12 октябрь, 2000. 201. Элис Ҳанкок, «A Primer on Smell» (Ҳид алифбоси) Johns Hopkins Magazine, сентябрь, 1996. 202. МиаШмвдескамп, «Plenty To Sniff At» Scientific American, март, 2001, www.sciam.com/2001/0301issue/0301techbus1.html 203. «Electronic Nose» (Элекгрон бурун), 6 октябрь, 2004, http://science.nasa.gov/headlines/y2004/06oct_enose.htm?list1037616 204. «Climate Change Adding Stress to Scarce Water Resources» (Иқлим ўзгариши сув манбалари танқислигини кучайтирмоқда) DevNews Media Center, 5 июнь, 2003; http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:20114416~menuPK:34457~pagePK:34370~piPK:34 424~ theSitePK:4607,00.html 205. «Water-The Essence of Life» (Сув - ҳаётнинг моҳияти), DevNews Media Center, 17 май, 2002; http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/NEWS/0,,contentMDK:20044610~menuPK:34459~pagePK:64003015~piPK : 64003012~theSitePK:4607,00.html 206. «Solutions for a Water-Short World» (Сув тақчил бўлган дунё учун ечимлар), www.infoforhealth.org/pr/m14edsum.shtml 207. «Water-Scarce Countries» (Сув танқис бўлган мамлакатлар) excerpted from Sustaining Water: Population and the Future of Renewable Water Supplies; www.cnie.org/pop/pai/water-14.html 208. «Creation of an International Groundwater Resources Assessment Centre (INGRACE)-an information note» (Халқаро ер ости сув манба-ларини аниклаш марказининг яратилиши - маълумот қайди), IAH (International Association of Hydrogeologists) News and Information Online; www.iah.org/articles/mar2000/art002.htm 209. «Groundwater» (Ep ости суви), http://ap.world.water-forum3.com/themeWwf/en/themeShow.do?id=36 210. «The Importance of Groundwater» (Ep ости сувининг аҳамияти); http://pasture.ecn.purdue.edu/~agenhtml/agen521/epadir/grndwtr/importance.html 211. Жон С. Бей, «Design of the «Army Ant» Cooperative Lifting Robot» («Чумоли армияси» ҳамкорликда кўтарувчи робот лойиҳаси); http://armyant.ee.vt.edu/ paper/robo_mag.html 212. Израил A. Вагнер, «My Travels With my A(u)nts: Distributed Ant Robotics» (Чумолиларим билан бўлган саёҳатларим: Чумоли роботларини тарқатдим); www.cs.technion.ac.il/~wagner/pub/thesis abs eng.html 213. «Energy and Matter» (Энергия ва материя), Fundamentals of Physical Geography; www.physicalgeography.net/fundamentals/6a.html 214. УольтерВресжински, Aegyptische Inschriften aus dem K. K. Hof Museum in Wien (Венадаги Ҳоф музейидан Миср ёзувлари), (Липзик: J C Hinrichs’sche Buchhandlung: 1906). 215. Германн Ранк, Die Дgyptischen Personennamen, Verzeichnis der Namen (Мисрлик оилаларнинг исмлари, Исмлар рўйхати), Verlag Von J J Augustin in Gltickstadt, Band I, 1935, Band II, 1952. 216. Бригашя музейи, Миср папируси №6. 217. Галина Столярова, «City Scientists Say Red-Sea Miracle Can Be Explained» (Шаҳар олимлари айтадиларки, Қизил денгиз мўъжизасини тушунтириб бериш мумкин), The St. Petersburg Times, 20 январь, 2004; www.sptimes.ru/archive/times/936/top/t 11445.htm; Галина Столярова, «Mathematicians Dissect a Miracle» (Математиклар мўъжизани таҳлил қилдилар) The Moscow Times, 21 январь, 2004; www.themoscowtimes.com/stories/2004/01/21/003.html 218. Юқоридаги манбадан. 219. «The Plagues of Egypt» (Миср ўлати), Admonitions of Ipuwer 2:5-6 (Ипувернинг насиҳатлари 2:5-6); www.mystae.com/restricted/streams/ thera/plagues.html 220. Admonitions of Ipuwer 2:10 (Ипувернинг насиҳатлари 2:10); www.mystae.com/restricted/streams/thera/plagues.html 221. Admonitions of Ipuwer 5:12 (Ипувернинг насиҳатлари 5:12; www.geocities.com/regkeith/linkipuwer.htm 222. Admonitions of Ipuwer 10:3-6 (Ипувернинг насиҳатлари 10:3-6); www.geocities.com/regkeith/linkipuwer.htm 223. Admonitions of Ipuwer 6:3 (Ипувернинг насиҳатлари 6:3); www.students. itu.edu.tr/~kusak/ipuwer.htm 224. Admonitions of Ipuwer (Ипувернинг насиҳатлари); www.mystae.com/restricted/streams/thera/plagues.html 225. Admonitions of Ipuwer 2:10 (Ипувернинг насиҳатлари 2:10); www.geocities.com/regkeith/linkipuwer.htm 226. Admonitions of Ipuwer 3:10-13 (Ипувернинг насиҳатлари 3:10-13); www.geocities.com/regkeith/linkipuwer.htm 227. Admonitions of Ipuwer 2:11 (Ипувернинг насиҳатлари 2:11); www.geocities.com/regkeith/linkipuwer.htm 228. Admonitions of Ipuwer 7:4 (Ипувернинг насиҳатлари 7:4); www.geocities.com/regkeith/linkipuwer.htm Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 198 229. Рабби Мордечай Бечер, «The Ten Plagues - Live From Egypt» (Ўн ўлат - тўғридан-тўғри Мисрдан), Ohr Somayach Institutions; www.ohr.org.il/special/pesach/ipuwer.htm 230. Элиас Карим, «Qur’anic Accuracy vs. Biblical Error: The Kings & Pharaohs of Egypt» (Библиядаги хатолар ва Қуръондаги аниқликлар: Миср Қироллари ва Фиръавнлари); www.islamicawareness.org/Quran/Contrad/External/josephdetailhtml; Dr. Abu Ameenah Bilal Philips, «An Aspect of the Qur’aan’s Miraculous Nature»; www.islaam.com/Article.asp?id=40 231. Вернер Келлер, Und die Bibel hat doch recht (Библия тарих сифатида; Китоблар китобининг тасдиғи), (Нью-Йорк: William Morrow: 1964), 25-29. 232. Макс Маллоуен, Noah’s Flood Reconsidered (Нуҳ тўфони қайта кўриб чиқилди) (Ироқ: XXVI-2: 1964), 70. 233. Keллер, Und die Bibel hat doch recht, 23-32. 234. «Kish» (Киш), Britannica Micropaedia 6, 893. 235. «Shuruppak» (Шуруппак), Britannica Micropaedia 10, 772. 236. Maкс Mаллоуен, Early Dynastic Period in Mesopotamia, Cambridge Ancient History 1-2, (Месопатамияда илк сулола даври, Кэмбриж қадимий дунё тарихи 1-2) (Кэмбриж: 1971), 238. 237. Жозеф Кэмпбелл, Eastern Mythology (Шарқона афсоналар), 129. 238. Bilim ve Utopya (Фан ва Утопия журнали), июль, 1996, 176. Footnote, 19. 239. Томас Ҳ. May II, «Ubar, Fabled Lost City, Found by LA Team» (Убар, афсонавий йўқолиб кетган шаҳар, археологлар гуруҳи томонидан топилди) The Los Angeles Times, 5 февраль, 1992. 240. Камал Салиби, A History of Arabia (Арабистон тарихи) (Caravan Books: 1980). 241. Бертрам Томас, Arabia Felix: Across the «Empty Quarter» of Arabia (Arabia Felix: Арабистоннинг «бўм-бўш чораги» бўйлаб), (Нью-Йорк: Schrieber»s Sons: 1932), 161. 242. Чарлин Крабб, «Frankincense», Discover, январь, 1993. 243. Keллер, Und die Bibel hat doch recht, 75-76. 244. «Le Monde de la Bible» (Библия дунёси), Archeologie et Histoire, июль-августь, 1993. 245. Г. Эрнест Райт, «Bringing Old Testament Times to Life» (Таврот даврини ҳаётга қайтариб), National Geographic 112, декабрь, 1957, 883. 246. Ҳоммел, Explorations in Bible Lands (Библия ерларидаги тадқи-қотлар) (Филадельфия: 1903), 739. 247. «Marib» (Маъриб), Islam Ansiklopedisi: Islam Alemi, Tarihi, Cografya, Etnografya ve Bibliyografya Lugati (Ислом энциклопедияси: ислом олами, тарихи, географияси, этнографияси ва библиографияси луғати) 7, 323-339. 248. Маудуди, Tafhimul Qur’an 4, Insan Yayinlari (Истанбул), 517. 249. Keллeр, Und die Bibel hat doch recht, 230. 250. «Hicr» (Ҳижр), Islam Ansiklopedisi: Islam Alemi, Tarihi, Cografya, Etnografya ve Bibliyografya Lugati (Ислом энциклопедияси: ислом олами, тарихи, географияси, этнографияси ва библиогра-фияси луғати) Vol. 5/1, 475. 251. Филлип Ҳитти, A History of the Arabs (Араблар тарихи) (Лондон: Macmillan: 1970), 37. 252. «Scientific Miracles» (Илмий мўъжизалар); http://monak2.tripod.com/Peaceonline/id1.html 253. Исмаил Якит, Turk-Islam Kulturunde Ebced Hesabi ve Tarih Dusurme (Турк-Ислом маданиятвда абжад ҳисоби ва тарихни чиқариб олиш), 36. 254. Юқоридаги манбадан, 56. 255. «The Celtic Wheel of the Year Calendar» (Йил тақвимининг кельт ғилдираги) www.iol.ie/~plugin/stonecal.htm 256. Роберт Немироф, Жерри Боннелл, «Astronomy Picture of the Day Index - Solar System: Comets: Halley» (Кун кўрсаткичи - Қуёш системасининг астрономик тасвири: кометалар: Галлей), http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/halley.html 257. Ф. Ф. Арбутнот, The Construction of the Bible and the Koran (Библия ва Қуръоннинг тузилиши) (Лондон: 1985), 5. 258. Доктор Адель М. A. Aббас, Анн П. Фретвелл, Science Miracles, No Sticks or Snakes (Фан мўъжизалари, на ҳасса ва на илонлар бор) (Белтсвилл, Мэриленд, АҚШ: Amana Publications: 2000), 13. 259. Ҳ. A. P. Гибб, Islam-A Historical Survey (Ислом - тарихий изланиш) (Oxford University Press: 1980), 28. 260. Ҳ. A. P. Гибб, Arabic Literature - An Introduction (Араб адабиёти - Кириш) (Oxford at Clarendon Press: 1963), 36. 261. Юқоридаги манбадан, 37. 262. Поль Касанова, «L’Enseignement de I’Arabe au College de France» (Франция коллежида араб тили таълими), Lecon d’overture, 26 апрель, 1909. 263. Ҳарри Гейлорд Дорман, Towards Understanding Islam (Исломни англамоқ сари) (Нью-Йорк: 1948), 3. 264. Эдуард Монтет, Traduction Francaise du Coran (Қуръоннинг французча таржимаси), Кириш (Париж: 1929), 53. 265. Жон Наиш, M. A. (Oксон), Д. Д. , The Wisdom of the Qur’an (Қуръоннинг ҳикматлари) (Оксфорд: 1937), сўзбоши 8. 266. Жорж Сейл, The Koran: The Preliminary Discourse (Қуръон: Дастлабки ваъз) (Лондон ва Нью-Йорк: 1891), 47-48. Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 199 267. Ҳазрат Р. Босворт Смит, Mohammed and Mohammadanism (Муҳаммад Пайғамбар ва Муҳаммадчилик), www.ndirect.co.uk/~n.today/disc160.htm 268. Альфред Гуиллаум, Islam (Исломият) (Penguin Books: 1990 [қайта нашри]), 73-74. 269. Лаури Векция Ваглери, Apologie de I’Islamisme, 57-59. 270. Жон Уильям Дрейпер, A History of the Intellectual Development of Europe (Европада интеллектуал тараққиёт тарихи) (Лондон: 1875), 343-344. 271. Ҳазрат Ж. M. Родвелл, Қуръон (Лондон: 1918), 15. 272. Т. П. Ҳюгаинг Dictionary of Islam (Исломият луғати) номли китобидан жой олган Доктор Стейнгасснинг сўзи, 528. 273. Артур Ж. Aрберри, The Koran Interpreted (Қуръон тафсири) (Лондон: Oxford University Press: 1964), 10. 274. Морис Букэлл, The Qur’an and Modern Science (Қуръон ва замонавий фан), 1981, 18. 275. Эдуард Монтет, Париж, 1890; Quoted by T. W. Arnold in The Preaching of Islam (Исломнинг хутбаси) (Лондон: 1913), 413-414. 276. Ҳазрат Р. Босворт Смит, Mohammed and Mohammadanism (Муҳаммад Пайғамбар ва Муҳаммадчилик), (Лондон: 1874). 277. Жеймс Миченер «Islam: The Misunderstood Religion» (Исломият: Янглиш англашилгандин), Reader’s Digest, май 1955, 68-70. 278. Lectures on «The Ideals of Islam» (Исломиятнинг олий мақсадлари), Speeches and Writings of Sarojini Naidu (Сарожини Навдунинг нутелари ва ёзувлари мавзусвдага лекциядан) (Мадрас: 1918), 167. 279. Ҳартвиг Хирчфелд, ф. ф. д. , New Researches into the Composition and Exegesis of the Qur’an (Қуръоннинг тузилиши ва тафсири юзасидан янги тадқиқотлар), (Лондон: 1902), 9. 280. Г. Марголиуг, Ҳазрат Ж. М. Родвеллнинг Қуръон китобига сўз бошидан) (Нью-Йорк: Everyman’s Library: 1977), 7 281. Т. П. Хюг муаллифлигидаги Dictionary of Islam (Исломият луғати) номли китобдан жой олган Гётенинг сўзи, 526. 282. This is the Truth (By ҳақиқат) номли видеотасмадан; www.islamguide.com/ch1-1-h.htm 283. Юқоридаги манбадан. 284. Юқоридаги манбадан. 285. Юқоридаги манбадан. 286. Video tape entitled This is the Truth (Бу ҳақиқат) номли видеотасмадан; www.islamicawareness.org/Quran/Science/scientists.html 287. Юқоридаги манбадан. 288. Юқоридаги манбадан. 289. Юқоридаги манбадан. 290. Юқоридаги манбадан. 291. Юқоридаги манбадан. 292. Юқоридаги манбадан. 293. Юқоридаги манбадан. 294. http://islamweb.net/english/new/week15/(10)THELEADERSOFMODERN.htm 295. Юқоридаги манбадан. 296. Юқоридаги манбадан. 297. ЮКоридаги манбадан. 298. «What they say about Islaam, the Qur’an and Muhammad» (Уларнинг Ислом ҳақида билдирган фикрлари: Қуръон ва Муҳаммад); www.al-sunnah.com/call_to_islam/articles/what_they_say_about_islaam.html 299. В. Монтгомери Уотт, Islam and Christianity Today (Бугунги кунда Ислом ва насронийлик), (Лондон: 1983), 9. 300. «What they say about Islaam, the Qur’aan and Muhammad» (Уларнинг Ислом ҳақида билдирган фикрлари: Қуръон ва Муҳаммад); www.al-sunnah.com/call_to_islam/articles/what_they_say_about_islaam.html 301. Юқоридаги манбадан. 302. Жон Эспозито, Жакелин Блэснинг «People Want to Know, So Koran is Best Seller» (Одамлар билишни истайди, демак, Қуръон жуда машҳур китоб) китобида келтирилган парча, USA Today, 27 ноябрь, 2001. 303. Наполеон Бонапарт, Кристиан Черфилснинг Bonaparte et Islam (Бонапарт ва Ислом) китобида келтирилганпарча, (Париж, Франция: 1914), 125. 304. Сидней Фокс, Клаус Доуз, Molecular Evolution and The Origin of Life (Молекуляр эволюция ва ҳаётнинг пайдо бўлиши), W. H. Freeman and Company, Сан Франциско, 1972, 4. 305. Александр И. Опарин, Origin of Life (Ҳаётнинг пайдо бўлиши), Dover Publications, Нью-Йорк, 1936, 1953 (қайта нашри), 196. 306. «New Evidence on Evolution of Early Atmosphere and Life» (Ep атмосфераси ва ҳаётнинг эволюцияси хусусида янги далиллар), Bulletin of the American Meteorological Society, 63-жилд, ноябрь, 1982, 1328-1330. 307. Стенли Миллер, Molecular Evolution of Life: Current Status of the Prebiotic Synthesis of Small Molecules Аллоҳ таолонинг Қуръони каримдаги мўъжизалари. Ҳорун Яҳё www.ziyouz.com кутубхонаси 200 (Ҳаётнинг молекуляр эволюцияси: кичик молекулаларнинг биологиягача бўлган синтезининг ҳозирги ҳолати), 1986, 7. 308. Жеффри Бада, Earth (Ер), февраль 1998, 40. 309. Лесли Э. Оргел, «The Origin of Life on Earth» (Ерда ҳаётнинг пайдо бўлиши), Scientific American, 271-жилд, октябрь, 1994, 78. 310. Чарлз Дарвин, The Origin of Species by Means of Natural Selection, The Modern Library (Табиий танланиш воситасида турларнинг келибчиқиши,замонавий кутубхона), Нью-Йорк, 127. 311. Чарлз Дарвин, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition (Турларнинг келиб чиқиши: биринчи нашр факсимиле), Harvard University Press, 1964, 184. 312. Б. Г. Ранганасан, Origins? (Келиб чиқишлар?), Пенсильвания: The Banner of Truth Trust, 1988, 7. 313. Чарлз Дарвин, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition (Турларнинг келиб чиқиши: биринчи нашр факсимиле), Harvard University Press, 1964, 179. 314. Дерек A. Aжeр, «The Nature of the Fossil Record» (Қазилма ҳайвон қолдиклари табиати), Proceedings of the British Geological Association, 87-жилд, 1976, 133. 315. Дуглас Ж. Футуйма, Science on Trial (Синовдаги фан), Pantheon Books, Нью-Йорк, 1983. 197. 316. Солли Зукерман, Beyond The Ivory Tower (Фил суяги минорасидан ташқарида), Toplinger Publications, НьюЙорк, 1970, 75-14; Чарлз Э. Oкснард, «The Place of Australopithecines in Human Evolution: Grounds for Doubt» (Инсон эволюциясида Australopithecines нинг ўрни: шубҳага асослар), Nature, 258-жилд, 389. 317. «Could science be brought to an end by scientists’ belief that they have final answers or by society’s reluctance to pay the bills?» Scientific American, декабрь 1992, 20. 318. Алан Уолкер, Science, 207-жилд, 7 мaрт 1980, 1103; A. J. Kelso, Physical Antropology (Табиий антропология), 1-нашр, J. B. Lipincott Co. , Нью-Йорк, 1970, 221; M. Д. Ликей, Olduvai Gorge, 3-жилд, Cambridge University Press, Кэмбриж, 1971, 272. 319. Жеффри Клугер, «Not So Extinct After All: The Primitive Homo Erectus May Have Survived Long Enough To Coexist With Modern Humans» (Бутунлай йўқолиб кетгани йўқ: Ибтидоий Homo Erectus Замонавий инсонлар билан бир вақтда яшаш учун узоқ вақтлардан буён жон саклаб келган), Time, 23 декабрь, 1996. 320. С. Ж. Гоулд, Natural History (Ta-биий тарих), 85-жилд, 1976, 30. 321. Солли Зукерман, Beyond The Ivory Tower (Фил суяги минорасидан ташқарида), 19. 322. Ричард Левоншн, «The Demon-Haunted World» (Арвоҳ оралаган дунё), The New York Review of Books, 9 январь, 1997, 28. 323. Малкольм Маггеридж, The End of Christendom (Насроний дунёсининг якуни), Grand Rapids: Eerdmans, 1980, 43.
Манба : Қуран.уз