1448 йил 07 Жумодус соний | 2026 йил 17 ноябрь, Сешанба.
ЎЗ UZ RU EN AR

Намоз вақти: Қарши

Fajr
06:04
Sunrise
07:21
Dhuhr
12:22
Asr
15:42
Maghrib
17:22
Isha
18:39


Намозни тўлиқ адо этинг. Албатта, намоз мўминларга вақтида фарз қилингандир (Нисо сураси 103-оят)

Фатво китоблари ва фатвога масъуллар

18-02-2020, 17:11 962 Ўқиш режими + -


Фатво китоблари ва фатвога масъуллар

 

Араб тилида «фатво» сўзи «қийин саволга жавоб бериш» маъносини англатади.
 Шаръий истилоҳда эса, сўраган кишига далил асосида шаръий ҳукмни баён қилиб беришга «фатво» дейилади.

Биринчи фатво берувчи Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бўлганлар. У кишидан кейин олим саҳобалар, то-беъинлар, табаъа тобеъинлар ва мужтаҳид уламолар фатво берувчи бўлдилар. Бу иш ҳозиргача давом этиб келмоқда.
         Мусулмонлар ҳаётида пайдо бўладиган саволлар бўйича фатво бериб туришнинг таъминланиши фарзи кифоядир. Яъни, фатво бериб туришга етарли уламолар бўлиши лозим ва лобуддир.
         Бошқа дийний илмлар каби фатвога оид маълумотлар ҳам аввал оғзаки тарзда нақл қилиниб юрилган. Кейин баъзи илм толиблари ўзлари  учун дафтарларига ёзиб юр-ганлар. Аста-секин бу иш ривожланиб борган. Ислом олами-да илмларни ёзиш тарқалиб бориб, турли китоблар ёзилиши йўлга қўйилганидан кейин, фатвога оид алоҳида китобларга ҳожат тушган.
«Фатволар ва воқеъалар» деб аталган фиқҳий китоб-ларда кейин келган мужтаҳидлар мазҳабнинг аввалги муж-таҳидларидан ривоят келмаган масалаларда ўзларидан са-вол сўралганда берган жавоблари йиғилган бўлади. Кей-ин келган мужтаҳидлардан мурод Ҳанафий мазҳабида Абу Юсуф ва Муҳаммад ҳамда улардан сўнг келганлар-нинг асҳобларидир. Улар кўпчилик бўлиб, хабарлари табақот китобларида келган.
         Абу Юсуф ва Муҳаммад раҳматуллоҳи алайҳимонинг асҳобларига Исом ибн Юсуф, Ибн Рустам, Муҳаммад ибн Самоъа, Абу Сулаймон Жавзжоний, Абу Ҳафс Бухорий ва улардан кейин келган Муҳаммад ибн Салама, Муҳаммад ибн Муқотил, Нусайр ибн Яҳё, Абу Наср Қосим ибн Сал-ломга ўхшашлар киради.
         Улар ўзларига зоҳир бўлган далил ва сабабларга кўра мазҳаб соҳибларига хилоф қилишлари мумкин.
Уларнинг фатволарини дастлаб жамлаган асар Абу Лайс Самарқандийнинг    «Навозил» китобидир. Кейин машойихлар бошқа китобларни жамладилар. Мисол учун, Нотифий «Мажмаъул навозил ва Воқеъот»ни, Со-друш Шаҳийд «Воқеъот»ни жамлаган.
Кейинги уламолар аралаш китоблар таснийф қилди-лар. Бунга «Фатовои Қозихон» китоби мисол бўлади. Баъзилар эса, Розиюддийн Сарахсий ўзининг «Муҳийт» китобида қилганига ўхшаб, ҳар бир соҳани айри-айри келтирдилар. У, аввал усулга оид масалаларни келтириб, кейин наводирларни келтирган.
         Албатта, фатволар ва воқеъотларнинг мартабаси усул ва наводирнинг мартабасидан пастдир. Чунки, усул ва наводирлар мазҳаб соҳибларининг қавлларидир. Фат-во ва воқеъотлар эса, уларнинг қавллари асосида издош-лари ечган масалалардир.
         1. Фатавои Татархония.
         Бу китобнинг муаллифи Фарийдуддийн Олим ибн Алаа Андиритий Деҳлавий Ҳиндий Ҳанафийдир. У киши ҳижрий 786-йилда вафот этган. Муаллиф ўз китобини ўша замонда катта амирлардан бўлган оғайниси Татархонга бағишлаган ва «Татархония» деб номлаган. Бу китобни муаллиф ҳана-фий фиқҳи бўйича ўттиздан ортиқ китобдан жамлаган.
«Фатавои Татархония»нинг аввалида Фарийдуддийн Олим ибн Алаа Андиритий Деҳлавий Ҳиндий ҳанафий илм ҳақида боб келтирган ва ундан кейин «Ҳидоя»нинг тартиби бўйича фатволарни тақдим қилган. Бу китобнинг иккинчи номи «Зодул Мусофир» бўлган. Муаллиф ўзининг бу кито-бини ҳижрий 777-йилда ёзган.   
         2. «Ал-фатаво ал-кубро».
         Муаллиф Содрул Кабийр Ҳисомуддийн Умар ибн Аб-дулазиз Ҳанафий (ҳижрий 536-санада вафот қилган).
Муаллиф китобнинг муқаддимасида фақиҳ Абу Лайс-нинг «Навозил»и, Абул Аббос Нотифийнинг «Воқеъот»и, имом Муҳаммад ибн Фазлнинг ва аҳли Самарқанднинг фатволарини жамлашга ҳамда ўзига тушган саволларга жавоб беришга ҳаракат қилажагини таъкидлаган. Муал-лиф раҳматуллоҳи алайҳи мазкур китоблардан олинган фатволарни маълум ҳарфлар билан белгилаб борган. Бу китобни тартибга солган, мухтасар қилган уламолар ҳам кўп бўлган.
         3. Ал-фатаво ал-Баззозия.
         Муаллиф имом Ҳофизуддийн Муҳаммад ибн Муҳам-мад ибн Шиҳоб Баззоз Кардарий Ҳанафий (ҳижрий 828-санада вафот этган). Бу китобнинг иккинчи номи «Ал-жомеъ ал-важиз».
Имом Баззоз раҳматуллоҳи алайҳи ўзининг бу кито-бида турли китобларда келган муҳим фатволарни жамла-ган. Далили кучли бўлган фатволарни кўрсатиб ўтган. Уламолар бу китобга суянса бўлишини таъкидлаганлар. Ҳижрий 812-йилда ёзиб битирилган.
         Абу Саъуд Муфтийга, нима учун муҳим масалаларни жамлаб битта китоб таълийф қилмайсиз, дейилганда, «Мен «Баззозия»нинг соҳибидан уяламан.  Унинг китоби мавжуд. У шарафли бир мажмуъа бўлиб, унда барча муҳим масалалар бор», деган.
         4. «Уюнул масоилил муҳимма».
         Муаллиф имом Муҳиддийн Яҳё ибн Шараф Нававий (ҳижрий 676-йилда вафот этган). Шунинг учун бу китоб-ни «Фатовий Нававийя» деб ҳам аталади.
Имом Муҳиддийн Яҳё ибн Шараф Нававий ўзининг бу китобини тушган саволлар тартибида олиб кетаверган. Уни алоҳида бобларга ажратмаган. Кўпчилик тушунади-ган бўлиши учун ҳаракат қилган. Кейин келган уламолар бу китобни тартибга солганлар. Бу китоб Шофеъий мазҳабидаги фатво китобларининг намунасидир.
         5. «Ал-фатовий ал-кубро».
Муаллиф Абул Аббос Тақиюддийн Аҳмад ибн Абдул Ҳалим ибн Таймия Ҳанбалий. Бу китоб катта ҳажмда бўлиб, унинг баъзи нашрлари бир неча мужаллад бўлган. Унда муаллиф ўзига берилган саволларга иложи борича бошқа фақиҳларнинг гапидан олмай, оят ва ҳадисдан далил келтириб жавоб беришга ҳаракат қилган. Натижа-да, ҳатто ўзининг эргашган мазҳаби–ҳанбалий мазҳабига хилоф гапларни ҳам айтган. Бу китоб ҳақида кишилар ихтилофдалар. Ибн Таймиянинг тарафдорлари мақтовда муболаға қилишса, унинг мухолифлари танқидда муболаға қилишади.
         6. «Фатавий ал-Али».
         Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Муҳаммад Алийшнинг ки-тоби бўлиб, Моликий мазҳаб бўйича фатволар китоби-нинг намунасидир.
Бизнинг диёримизда ҳам фатво китоблари кўп битил-ган. Уламоларимиз фиқҳий китобларнинг бу турига ҳам алоҳида эътибор билан қарашган. Мазкур китоблардан баъзиларини ёдга олишимиз мумкин.
         1. Фатавои Қозихон.
         Бу китобнинг муаллифи имом Фахруддийн Ҳасан ибн Мансур Ўзгандий Фарғоний  Ҳанафий (ҳижрий 592-санадада вафот этган). Муаллиф бу китобнинг таълий-фини ҳижрий 578-сана, Муҳаррам ойининг ўнинчиси, чоршанба куни бошлаган.  
         Ҳожи Халийфа «Кашфуз-зунун»да «Фатавои Қози-хон» китобини: «Бу машҳур ва маълум китобдир. Унга амал қилингандир. Уни уламо ва фуқаҳолар кўп ўқий-дилар. Ҳукм ва фатво ила боғлиқ кишиларнинг кўз ўнгидаги китобдир. Бу китобда кўп содир бўладиган ҳодисалар, ҳожат тушиб турадиган масалалар ва уммат-нинг иши тушиб турадиган воқеъалар зикр қилинган», деб таърифланган.
«Фатавои Қозихон»нинг муаллифи уни «Расмул муф-тий» деб номланган мухтасар муқаддима ила бошлайди ва унда фатво беришга оид қоидаларни баён қилади. Кейин фиқҳ китобларининг одатдаги тартибига биноан «Китобут-тоҳарат» дан бошлаб кетади.
         Китобда фиқҳий масалалар ҳанафий мазҳаби уламолари ижтиҳодлари асосида олиб борилади. Оят ва ҳадислардан далил келтирилмайди. 
«Фатавои Қозихон» китобининг иккинчи номи «Хо-ния»дир. Бу китоб уламо ва толиби илмлар орасида машҳур бўлган. Шунингдек, қозилик ва муфтийлик билан машғул бўлганларнинг кўз ўнгида бўлгандир. «Фатавои Қозихон»да ўша вақтларда воқеъликда кўп учрайдиган ва тез-тез ҳожат тушиб турадиган масалаларнинг зикри келган. «Фатавои Қозихон»да берилган маълумотлар фуруъул фиқҳ китобла-ридаги тартиб асосида бўлган.
         2. «Навозил»
Муаллифи Абу Лайс Наср ибн Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Иброҳим Самарқандий (ҳижрий 383-санада вафот этган). Имом Абу Лайс Самарқандий бу китобини имло қилишдан ҳижрий 376-йилнинг Жумадул Аввал ойи, Жумъа куни фо-риғ бўлган.
         3. Захийратул фатавий.
         Имом Бурҳониддийн Маҳмуд ибн Аҳмад ибн Абдулазиз ибн Умар ибн Моза Бухорий (ҳижрий 616-санада вафот эт-ган).
         4. Хулосатул Фатава.
         Имом Тоҳир ибн Аҳмад ибн Абдуррашийд Бухорийнинг асари. (ҳижрий 542-санада вафот этган). Муаллиф ўз асари-нинг аввалида фатво бўйича «Хизонатул Воқеъот» ва «Ки-тобун-нисоб» номли асарлар ёзганини ва баъзи биродарла-ри буларнинг қисқача хулосасини алоҳида китоб қилишни сўраганларида «Хулоса»ни ёзганини айтади.
         5. Фатавои Зоҳийрийя.
         Бу китоб Зоҳийруддийн Абу Бакр Муҳаммад ибн Аҳмад Бухорий Ҳанафийнинг қаламига мансубдир. У киши ҳижрий 619-санада вафот этган. Бухорода қози ва муҳтасиб бўлган.
Зоҳийруддийн Абу Бакр Муҳаммад ибн Аҳмад Бухорий-нинг ўзининг ёзишича «Фатавои Зоҳийрийя»да одамларга фойда берувчи кўплаб маълумотлар жамлангандир.
         6. Жомеъул фатавий.
         Бу китобнинг муаллифи имом Носируддийн Абул Қосим Муҳаммад ибн Юсуф Самарқандий Ҳанафийдир. У киши ҳижрий 556-йилда вафот этган.
         7. Фатавойи Аттобийя.
         Бу китобнинг муаллифи Абу Наср Аҳмад ибн Муҳаммад Аттобий Бухорий Ҳанафийдир. Аттобийя Бухоронинг маҳал-лаларидан бирининг номидир. У киши ҳижрий 586-йилда вафот этган.
Абу Наср Аҳмад ибн Муҳаммад Аттобий Бухорий Ҳана-фий зоҳид олимлардан бўлган. У киши биз айтган фатво ки-тобидан бошқа «Шарҳу Зиёдотуз-зиёдот», «Шарҳу Жомеъус Сағийр», «Шарҳу Жомеъул Кабийр», «Тафсирул Қуръон» ва бошқа китобларни ҳам ёзган.
         8. Фатавойи Сайрафийя.
         Бу китобнинг муаллифи имом Маждуддийн Асъад ибн Юсуф ибн Али Бухорий Сайрафийдир. У киши «Оҳу» лақаби билан машҳур бўлганлар. Муаллиф-нинг баъзи шогирдлари айтишича, у киши қози ҳукм чиқариш пайтида жавобларига суянадиган имом-ларнинг жавобларини ёзган. Мазкур жавобларнинг баъзилари имомларнинг китобларида ёзилган бўлиб, бошқалари уларнинг жавобларига таққосланган. Маждуддийн Асъад ибн Юсуф ибн Али Бухорий Сай-рафий бу китобида аввал ўтган ва кейин келганлар-нинг китобларидан ажойиб масалаларни танлаб ол-ган. Аммо, жавобларни тартибга ҳам солмаган, са-раламаган ҳам. Кейин баъзи шогирдлари уларни са-ралаб, тартибга солган.
         9. Фатавойи Сирожийя.
         Бу китобнинг муаллифи Али ибн Усмон ибн Муҳамад Сирожуддийн Ўшийдир. Бу киши «Бадъул амолий» қасий-дасининг муаллифидир. Муаллиф ўзининг «Фатавойи Сиро-жийя» китобини ҳижрий 569-йилда тугатган. Мазкур китоб-нинг нусхаларидан бирида «Беш юз олтмиш тўққизинчи йил, Муҳаррам ойи, душанба куни, Ўшда, Али ибн Усмон ибн Муҳаммаднинг қўлида тугатилди», деган ёзув бўлган. Ки-тобни тадқиқ қилган олимлар унда бошқа китобларда кам учрайдиган нодир маълумотлар борлигини таъкидлаганлар.
         10. Фатавойи Насафийя.
         Бу китобнинг муаллифи Нажмуддийн Абу Ҳафс Умар ибн Муҳаммад Насафийдир. У киши «Самарқанд алломаси» лақаби ила машҳур бўлган. Ҳижрий 537-йилда вафот қил-ган. Бу китоб Нажмуддийн Абу Ҳафс Умар ибн Муҳаммад Насафийнинг ўзидан сўралган саволларга берган жавобла-ридан иборатдир.
         11. Фатавий суғро ва Фатавий кубро.
         Бу икки китобнинг номини таржима қиладиган бўлсак «Кичик фатволар» ва «Катта фатволар» бўлади. Яъни, фат-волар тўпламидан иборат иккита китоб. Ушбу икки китоб-нинг муаллифи имом Умар ибн Абдулазиз ибн Умар ибн Мо-за Абу Муҳаммад Ҳисомуддийн Содруш Шаҳийддир. Ҳижрий 483-санада таваллуд топган.
         У киши фиқҳ илмини отаси Бурҳониддийн Ка-бийр Абдулазиздан ўрганган. Кўп ҳаракат қилиб ўз замонасининг пешқадам олимига айланган. Бир муддат муҳтарам бўлган ҳолида истиқомат қилган.
         Умар ибн Абдулазиз ибн Умар ибн Моза Абу Муҳаммад Ҳисомуддийн Содруш Шаҳийд ҳажрий 536-санада, Сафар ойида шаҳийд бўлган. У кишини Қатвон воқеъасидан кейин Самарқандда бир лаънати кофир қатл қилган. Жасади Бухо-рога нақл қилинган.
         Бу зот «Ҳидоя»нинг соҳиби Бурҳонуддийн Марғилоний-нинг устози бўлади. Имом Бурҳонуддийн Марғилоний устози Содруш Шаҳийд ҳақида қуйидагиларни ёзади: «Ундан назар илми ва фиқҳни олдим. Мени жуда ҳам ҳурмат қилар эди. Ўзининг хом шогирдларига қўшар эди. Унинг «Кичик фатво-лар» ва «Катта фатволар», «Шарҳу Адабил Қозий», «Шарҳу Жомеъус Сағийр» ва «Шарҳун Нафақаот»лари бор».
         12. Ал-Мултоқат фий Фатавий Ҳанафийя.
 Бу китобнинг муаллифи имом Носириддийн Абул Қосим Муҳаммад ибн Юсуф Ҳусайний Самарқандийдир. У киши ҳижрий 556йилда вафот қилган. Бу китобни жамлаш ҳиж-рий 549йилнинг Шаъбон ойи охирларида тамом бўлган. Кейин китобни Жалолуддийн Маҳмуд ибн Маждуддийн Ҳу-сайн ибн Аҳмад Асрушний тартибга солган. Унга зиёда ҳам қилмаган, уни қисқартирмаган ҳам. У бу ишни Асрушнада, ҳижрий 603-йили Шаъбоннинг аввалида битирган. Ҳижрий 616-йили Сафар ойида ҳаммасини Самрқандда имло қилган.


Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф

Манба: fiqh.uz